สุขสันต์วันแม่แห่งชาติแด่ผู้อ่านคอลัมน์ “คิดด้วยพลเมือง” ทุกท่านสำหรับวันหยุดวันแม่ปีนี้ หลายท่านคงได้ใช้เวลากับครอบครัวและคุณแม่ของท่านไม่ว่าจะเป็นการรับประทานอาหารมื้อพิเศษร่วมกัน หรือการทำกิจกรรมพิเศษร่วมกัน ซึ่งการรับชมภาพยนตร์ร่วมกันกับคุณแม่หรือครอบครัวในโรงภาพยนตร์ อาจจะเป็นหนึ่งในกิจกรรมที่หลายๆ ท่านเลือกทำในวันหยุดพิเศษนี้

หากพูดถึงภาพยนตร์ฟอร์มยักษ์ที่กำลังเป็นกระแสในช่วงนี้ คงหนีไม่พ้น The Odyssey หรือ “มหากาพย์โอดิสซี”ภาพยนตร์ที่ได้รับความสนใจมาตั้งแต่มีการเผยแพร่ใบปิดภาพยนตร์เมื่อปีที่แล้ว โดยภาพยนตร์เรื่องนี้ได้หยิบยกบทประพันธ์มหากาพย์กรีกโบราณของโฮเมอร์ กวีชื่อดังในยุคโบราณมาถ่ายทอดใหม่ผ่านเลนส์หรือมุมมองและแนวคิดร่วมสมัย ซึ่งถูกกำกับภาพยนตร์โดย Christopher Nolan ผู้กำกับและผู้สร้างภาพยนตร์ชื่อดัง

หลังจากภาพยนตร์เข้าฉายได้เพียงไม่กี่สัปดาห์ The Odyssey ได้รับคำวิจารณ์ในแง่ดีจากผู้ชมมากมาย ไม่ว่าจะเป็นเรื่องของบท ภาพ แสง สี เสียง หรือวิธีการถ่ายทำที่ผู้กำกับใช้รูปแบบมุมกล้องมากกว่าการใช้ CGI (Computer-Generated Imagery) หรือ การสร้างภาพภาพหรือกราฟิกด้วยคอมพิวเตอร์ อีกทั้งแม้จะมีเสียงวิพากษ์วิจารณ์ว่าเนื้อหาของภาพยนตร์ไม่ได้ดำเนินไปตามบทประพันธ์ต้นฉบับของโฮเมอร์ทั้งหมด แต่สำหรับผู้เขียนที่ได้รับชมภาพยนตร์เรื่องนี้มาแล้วนั้น การที่ผู้กำกับไม่ได้ถ่ายทอดการเดินทางกลับบ้านของโอดิสซุส กษัตริย์แห่งนครรัฐอิธากา ให้เป็นไปตามต้นฉบับอย่างครบถ้วนหรือถูกต้องนั้น ไม่ได้ทำให้คุณค่าและภาพสะท้อนแนวคิดของผู้กำกับหายไปเลยแม้แต่นิดเดียว

ตัวภาพยนตร์ยังถ่ายทอดมุมมองของชายผู้ผ่านพ้นสงครามและกำลังเดินทางกลับบ้าน พร้อมกับการตกผลึกทางความคิดว่า “สงครามไม่ได้ก่อให้เกิดผลดีกับใคร” ประเด็นนี้เองที่ผู้เขียนเห็นว่า ผู้กำกับสามารถตีความและสื่อสารออกมาได้อย่างชัดเจน ตรงไปตรงมา ทำให้ TheOdyssey เป็นอีกหนึ่งภาพยนตร์ที่เป็นมากกว่าการนำตำนานหรือมุขปาฐะโบราณมาถ่ายทอดเป็นภาพยนตร์เพื่อความบันเทิงหากแต่ยังจุดประเด็นให้ผู้ชมได้ตระหนักถึงความสูญเสียที่มาจากสงคราม ไม่ว่าจะเป็นชีวิตของประชาชน หรือแม้แต่อารยธรรมที่ถูกทำให้สูญหายไป ซึ่งล้วนเป็นผลที่เกิดขึ้นจากสงครามในโลกโบราณและสงครามในโลกปัจจุบัน

นอกจากนั้น สำหรับผู้เขียนเอง มองว่าผู้กำกับอย่าง Nolan เล่าตัวละครหลักอย่างโอดิสซุส ให้เป็นมากกว่าวีรบุรุษสงครามผู้คิดอุบายม้าไม้จนทำให้กองทัพกรีกสามารถเอาชนะเมืองทรอยได้ หากแต่ในมุมมองของผู้เขียน โอดิสซุสในภาพยนตร์ที่ Nolen นำเสนอนั้น มีลักษณะคล้ายกับทหารผ่านศึกที่กำลังเผชิญหน้ากับภาวะความผิดปกติทางจิตใจภายหลังเผชิญเหตุการณ์สะเทือนขวัญ (Post-TraumaticStress Disorder: PTSD) ซึ่งเป็นภาวะที่สามารถพบได้ในผู้ที่เคยเผชิญกับสงครามหรือเหตุการณ์รุนแรง

โดยหนึ่งในอาการที่สามารถพบได้ในผู้มีภาวะ PTSD คือ การเห็นภาพของเหตุการณ์ที่สร้างความกระทบกระเทือนทางจิตใจอีกครั้ง เป็นลักษณะของภาพเหตุการณ์ที่ย้อนกลับมา
(flashback) ความฝันที่ทำให้ความรู้สึกว่าตนกำลังกลับไปอยู่ในเหตุการณ์นั้นอีกครั้ง ซึ่งเมื่อนำอาการดังกล่าวมามองตัวละครอย่างโอดิสซุส จะเห็นได้ว่าตลอดการเดินทางออกจากเมืองทรอยเพื่อกลับไปยังอิธากา ภาพและความทรงจำจากเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในสงครามยังคงกลับมาในความคิดของตัวละครตลอดทั้งเรื่อง

ความเจ็บปวดจากสงครามที่เกิดขึ้นระหว่างการรบ สะท้อนออกมาในรูปของความรู้สึกผิดของตัวละครที่มีส่วนในการทำลายธรรมเนียมปฏิบัติโบราณอย่าง Xenia หรือ “กฎแห่งการต้อนรับคนแปลกหน้า” ธรรมเนียมที่สะท้อนให้เห็นถึงความพยายามของมนุษย์ในการอยู่ร่วมกันอย่างมีอารยธรรม แม้ในโลกยุคที่ยังไม่มีกฎหมายระหว่างประเทศที่คุ้มครองประชาชนที่เดินทางข้ามระหว่างนครรัฐโบราณ

Xenia จึงเปรียบเสมือนกฎศักดิ์สิทธิ์ที่ช่วยคุ้มครองนักเดินทาง ซึ่งในโลกกรีกโบราณ คนเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงผู้เดินทางจากสถานที่หนึ่งไปยังอีกสถานที่หนึ่ง หากคนเหล่านี้ คือ พ่อค้าที่ทำหน้าที่แลกเปลี่ยนสินค้า ข่าวสาร และวัฒนธรรมระหว่างดินแดนต่างๆ ภายใต้ธรรมเนียมนี้เจ้าบ้านหรือเจ้าเมืองของดินแดนที่นักเดินทางไปถึงต้องมีหน้าที่ดูแลผู้มาเยือน ไม่ว่าจะเป็นการจัดหาที่พัก อาหาร น้ำ ตลอดจนมอบความปลอดภัยและการคุ้มครอง

ในภาพยนตร์ได้มีการเน้นย้ำถึงกฎ Xenia อยู่หลายครั้ง เพื่อตอกย้ำว่าโอดิซีอุสได้เป็นส่วนหนึ่งของการทำให้โลกที่เคยมีอารยธรรมที่ตั้งอยู่บนเหตุผล ความไว้วางใจ และกฎเกณฑ์ร่วมกัน สู่ยุคสมัยที่เต็มไปด้วยความโหดร้ายของมนุษย์ที่เลือกจะแก้ไขความขัดแย้งด้วยการทำสงครามมากกว่าการเจรจา และสิ่งนี้เหล่านี้ ทำให้ตัวละครอย่างโอดิซีอุส ไม่ได้เป็นเพียงแค่วีรบุรุษจากชัยชนะในการรบ แต่เป็นเพียงแค่ทหารผ่านศึกที่ยังคงตั้งคำถามกับตัวเองว่า เกียรติยศที่เขาได้มาจากชัยชนะนั้น เหมาะสมหรือมีคุณค่ามากเพียงพอให้ต้องสังเวยชีวิตของเหล่าทหารที่ออกไปรบหรือไม่

สำหรับผู้เขียน การเล่ามหากาพย์โอดิสซีในรูปแบบของ Nolan นั้นเปรียบเสมือนเครื่องเตือนใจให้ผู้ชมได้มองเห็นถึงความเลวร้ายของสงคราม แต่น่าเสียดายที่สงครามไม่ได้เกิดขึ้นและจบลงเพียงในยุคกรีกโบราณเท่านั้น หากแต่ยังคงเป็นหนึ่งในวิธีการที่ผู้นำของหลายประเทศเลือกใช้เพื่อจัดการกับความขัดแย้ง แม้ว่าในโลกปัจจุบันจะมีกลไกสำหรับการป้องกันและแก้ไขความขัดแย้งอยู่มากมาย ไม่ว่าจะเป็นองค์การสหประชาชาติ กฎหมายระหว่างประเทศ ตลอดจนกลไกความร่วมมือระหว่างประเทศที่ถูกสร้างขึ้นเพื่อแก้ไขปัญหาร่วมกัน

การเลือกใช้สงครามหรือกำลังทหารเป็นเครื่องมือในการแก้ไขปัญหายังคงปรากฏให้เห็นในความสัมพันธ์ระหว่างประเทศในปัจจุบัน ตัวอย่างหนึ่งที่เห็นได้ชัดคือความขัดแย้งระหว่างสาธารณรัฐอิสลามอิหร่านและสหรัฐอเมริกา ซึ่งผู้นำของทั้งสองฝ่ายต่างเลือกใช้กำลังทางทหารเพื่อตอบโต้กัน แม้ในช่วงหลายเดือนที่ผ่านมาจะมีความพยายามในการใช้การเจรจาทางการทูตเพื่อคลี่คลายความขัดแย้งอยู่หลายครั้ง แต่การเจรจาเหล่านั้นยังไม่สามารถนำไปสู่ข้อตกลงที่ยุติความขัดแย้งได้

คำถามสำคัญต่อมา คือ ท่ามกลางความขัดแย้งในโลกปัจจุบันที่มหาอำนาจต่างพากันรักษาผลประโยชน์ผ่านการใช้กำลังทหาร ประเทศอำนาจระดับกลาง (Middle Powers) จะสามารถแสดงบทบาทหรือจุดยืนได้อย่างไร เนื่องจากประเทศระดับกลางนั้นไม่มีอำนาจมากพอที่จะกำหนดทิศทางของความขัดแย้งระดับโลก และในหลายสถานการณ์สิ่งที่รัฐสามารถทำได้อาจเป็นเพียงการปรับตัว ประคับประคองผลประโยชน์ และพยายามพาประเทศให้ผ่านพ้นวิกฤตไปให้ได้

อย่างไรก็ตาม ผู้เขียนมองว่า ประเทศระดับกลางถือเป็นผู้เล่นที่มีความสำคัญอย่างมากในระบบระหว่างประเทศปัจจุบัน เนื่องจากประเทศระดับกลางในหลายภูมิภาคเริ่มมีบทบาทในการรวมกลุ่มและสร้างความร่วมมือบนพื้นฐานของคุณค่าและผลประโยชน์ที่มีร่วมกัน เพื่อเพิ่มอำนาจต่อรองและมีส่วนกำหนดทิศทางของระเบียบระหว่างประเทศ รวมถึงใช้ความร่วมมือเป็นเครื่องมือในการรับมือกับความขัดแย้งและวิกฤตปัญหาที่ไม่สามารถแก้ไขได้โดยประเทศใดประเทศหนึ่งเพียงลำพัง

นอกจากนั้น หากลดระดับสายตาจากความสัมพันธ์ระหว่างรัฐลงมายังผู้เล่นที่มีอำนาจน้อยกว่าภาครัฐ จะพบว่า ภาคประชาสังคมทั้งในระดับประเทศและระดับภูมิภาคทั่วโลกต่างมีบทบาทสำคัญในการขับเคลื่อนความร่วมมือเพื่อแก้ไขปัญหาที่มีร่วมกัน โดยเฉพาะปัญหาที่มีลักษณะข้ามพรมแดนที่ไม่สามารถแก้ไขหรือจัดการได้ด้วยการทำงานอย่างโดดเดี่ยวขององค์กรใดองค์กรหนึ่ง

การทำงานของภาคประชาสังคมในลักษณะดังกล่าวสามารถสะท้อนให้เห็นได้จากตัวอย่างสำคัญอย่าง เครือข่ายภาคประชาสังคมด้านการต่อต้านคอร์รัปชันในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (Southeast Asian Civil Society Organizations for Anti-Corruption Network: SEA-CAN) ซึ่งขับเคลื่อนหลักโดยศูนย์ความรู้เพื่อความร่วมมือในการต่อต้านคอร์รัปชันและส่งเสริมธรรมาภิบาลในระดับภูมิภาค (KRAC) โดยเป็นเครือข่ายที่รวบรวมองค์กรภาคประชาสังคมจากประเทศต่างๆ ในภูมิภาคอาเซียนให้เข้ามาร่วมกันผลักดันความร่วมมือด้านการต่อต้านคอร์รัปชันในระดับภูมิภาคอย่างต่อเนื่องมานานกว่า 2 ปี

ตลอดระยะเวลากว่า 2 ปีนับตั้งแต่เครือข่ายดังกล่าวก่อตั้งขึ้น ได้เกิดความร่วมมือและโครงการสำคัญหลายโครงการ อาทิ โครงการศึกษาการประสานมาตรฐานคำนิยามของบุคคลที่มีสถานภาพทางการเมือง (Politically Exposed Persons: PEPs) ในภูมิภาคอาเซียน โดยเริ่มศึกษาจากกรณีของประเทศมาเลเซียและประเทศไทย รวมถึงโครงการศึกษาวิเคราะห์เชิงเปรียบเทียบระบบการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐของประเทศต่างๆ ในภูมิภาคอาเซียน นอกจากนี้ ความร่วมมือภายในเครือข่ายยังช่วยส่งเสริมให้ภาครัฐตระหนักถึงความสำคัญและบทบาทของภาคประชาสังคมในการต่อต้านคอร์รัปชัน ตลอดจนผลักดันให้เกิดการเปลี่ยนแปลงเชิงนโยบายเพื่อแก้ไขปัญหาคอร์รัปชันในหลากหลายมิติ

การรวมตัวของภาคประชาสังคมสะท้อนให้เห็นถึงการตระหนักร่วมกันว่า ปัญหาคอร์รัปชันมิได้เป็นเพียงปัญหาภายในประเทศ หากแต่เป็นอาชญากรรมข้ามชาติที่ส่งผลกระทบต่อทั้งภูมิภาค ดังนั้น การก่อตั้งเครือข่าย SEA-CAN จึงมีบทบาทสำคัญในการสร้างความร่วมมือระดับภูมิภาคเพื่อพัฒนาแนวทางแก้ไขปัญหาคอร์รัปชันให้มีความเป็นรูปธรรมมากยิ่งขึ้น ผ่านการจัดเวทีเสวนาและแลกเปลี่ยนความเห็นระหว่างภาครัฐและภาคประชาสังคมทั้งในประเทศไทยและในระดับอาเซียน อันนำไปสู่การพัฒนามาตรฐานด้านความโปร่งใส การป้องกันการฟอกเงิน และการรับมือกับอาชญากรรมข้ามชาติอย่างเป็นระบบ

ท้ายที่สุด จาก “มหากาพย์โอดิสซี” สู่การทำงานด้านเครือข่ายเพื่อต่อต้านคอร์รัปชัน ผู้อ่านหลายท่านที่อ่านมาจนถึงตรงนี้อาจจะมองว่าทั้งสองเรื่องดูไม่ได้เชื่อมโยงกันมากนัก แต่สำหรับผู้เขียน การมีอยู่ของภาคประชาสังคมและเครือข่ายความร่วมมือระหว่างประเทศทั้งในระดับภูมิภาคและระดับโลก กลับเป็นสิ่งที่ตอกย้ำถึงหลักการบางอย่างที่ปรากฏอยู่ในกฎ Xenia นั่นคือ มนุษย์เป็นสิ่งมีชีวิตที่มีอารยธรรม และเรียนรู้ที่จะอยู่ร่วมกันอย่างสันติมาตั้งแต่ก่อนคริสตกาล สำหรับผู้เขียนแนวคิดดังกล่าวไม่ต่างจากหัวใจสำคัญของการทำงานเป็นเครือข่ายของภาคประชาสังคม ซึ่งตั้งอยู่บนความเชื่อที่ว่า มนุษย์ไม่สามารถแก้ไขทุกปัญหาหรือทุกวิกฤตที่เกิดขึ้นในสังคมได้เพียงลำพัง แต่จำเป็นต้องอาศัยการทำงานร่วมมือกับผู้อื่น มากกว่าการสร้างความขัดแย้งระหว่างกัน

ศรันย์ชนก ลิมวิสิฐธนกร