สวัสดีค่ะ ท่านผู้อ่านทุกท่าน บทความในตอนนี้ ดิฉันขอสรุปการเข้าร่วมกิจกรรมเสวนา Common Ground ชวน Talk ในหัวข้อ “คนไทยไม่ทนโกง: ถึงเวลาออกแบบระบบที่ “โกง’ ยาก” ซึ่งจัดขึ้นเมื่อวันที่ 30 มิถุนายน 2569 ณ ห้องLearning Studio 1 สถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (TIJ) กิจกรรมดังกล่าวเป็นการเปิดพื้นที่ให้ผู้ปฏิบัติงานจริงจากภาคประชาสังคม ภาครัฐ และแวดวงเศรษฐศาสตร์ มาแลกเปลี่ยนมุมมองและประสบการณ์ว่าเราจะสร้าง “ระบบที่โกงยาก” ได้อย่างไร โดยชี้ให้เห็นว่าการแก้ปัญหาคอร์รัปชันต้องอาศัยการออกแบบทั้งแรงจูงใจ กฎหมาย กระบวนการของภาครัฐ เทคโนโลยี และการมีส่วนร่วมของประชาชนไปพร้อมกัน นอกจากนี้ยังเป็นการต่อยอดองค์ความรู้จาก “TIJ Connect” Knowledge Series
สู่บทสนทนาสาธารณะในประเด็นคอร์รัปชันความโปร่งใส และการปฏิรูปธรรมาภิบาล

การจัดกิจกรรมในครั้งนี้ได้รับความสนใจอย่างมาก มีผู้เข้าร่วมงานกว่า 70 คน จากหลากหลายภาคส่วน ทั้งภาคประชาสังคม องค์กรต่อต้านคอร์รัปชัน หน่วยงานภาครัฐ นักวิชาการ นิสิตนักศึกษา และประชาชนทั่วไป ที่มาร่วมกันถกประเด็นผ่านมิติของ “ระบบการมีส่วนร่วม” และ “การออกแบบอนาคตร่วมกัน” เพื่อสำรวจว่าประเทศไทยจะเดินไปสู่ระบบที่โปร่งใสและโกงยากขึ้นได้อย่างไร

ใจความสำคัญที่ TIJ ชวนทุกคนคิดคือการกลับมุมมองจากการมุ่ง “จับคนโกง” มาสู่การ “ออกแบบระบบ” เพื่อพิจารณาว่าเราจะวางกติกาและโครงสร้างสังคมอย่างไร ให้การโกงกลายเป็นเรื่องยากและทำให้การทำสิ่งที่ถูกต้องกลายเป็นทางเลือกที่ง่าย สะดวก และคุ้มค่าที่สุดสำหรับทุกคน เพราะตราบใดที่ระบบยังเอื้อให้การใช้ทางลัดทำได้ง่าย ปัญหาคอร์รัปชันก็จะยังคงวนเวียนอยู่เช่นเดิม ไม่ว่าจะเปลี่ยนตัวบุคคลกี่ครั้งก็ตาม การแก้ปัญหาคอร์รัปชันจึงต้องเริ่มจากการออกแบบระบบใหม่ ไม่ใช่เพียงการเปลี่ยนคนหรือเพิ่มบทลงโทษเท่านั้น

ดร.พิเศษ สอาดเย็น ผู้อำนวยการ TIJ ได้กล่าวเปิดเวทีด้วยการเน้นย้ำบทบาทของ TIJ ในการสร้างองค์ความรู้ด้านหลักนิติธรรม (Rule of Law) และการใช้พลังของการมีส่วนร่วมเพื่อแก้ปัญหาคอร์รัปชันอย่างยั่งยืน โดยชี้ให้เห็นว่า การแก้ปัญหาทุจริตต้องเริ่มจากการทำให้ระบบมีความโปร่งใส ตรวจสอบได้ และลดช่องว่างที่เปิดโอกาสให้เกิดการใช้ดุลพินิจเกินจำเป็นหากเราต้องการให้สังคมไทยเป็นสังคมที่โกงยาก เราต้องทำให้การใช้อำนาจของรัฐมีร่องรอย และมีคำอธิบายไม่ใช่เป็นเพียงการตัดสินใจที่เกิดขึ้นในห้องปิดหรือขึ้นอยู่กับบุคคลใด
บุคคลหนึ่ง

จากนั้นเป็นเวทีแลกเปลี่ยนความรู้จากวิทยากรสามท่าน เริ่มจากคุณสุภอรรถ โบสุวรรณ กรรมการผู้จัดการ HAND Social Enterprise กับหัวข้อ “Corruption Ecosystem: เมื่อปัญหาไม่ใช่แค่คนโกง แต่คือระบบที่เปิดช่องให้โกงได้” คุณสุภอรรถชี้ให้เห็นว่า คอร์รัปชันไม่ใช่ปัญหาที่เกิดขึ้นเฉพาะจุด แต่เป็น“ระบบนิเวศ” ที่ข้อมูล อำนาจ และการใช้ดุลพินิจมีความ
เชื่อมโยงกัน เมื่อใดก็ตามที่ข้อมูลไม่เปิดเผย อำนาจไม่ถูกตรวจสอบและการใช้ดุลพินิจไม่มีหลักฐานรองรับ ช่องว่างเหล่านี้ก็จะกลายเป็นพื้นที่ให้เกิดการใช้อำนาจโดยไร้ความรับผิดชอบ ดังนั้นการทำให้การใช้อำนาจรัฐ “มีร่องรอยที่ตรวจสอบได้” ไม่ว่าจะเป็นข้อมูลจัดซื้อจัดจ้าง เหตุผลการอนุมัติ หรือขั้นตอนการพิจารณา ควรมีหลักฐานและ timestamp ที่ชัดเจน และร่องรอยเหล่านี้ต้องเปิดเผยในรูปแบบ Open Data ที่ประชาชนเข้าถึงได้จริง เพื่อให้ประชาชน ผู้ที่สนใจการตรวจสอบภาครัฐ รวมถึงสื่อมวลชนสามารถตรวจสอบได้ เมื่อข้อมูลเข้าถึงง่ายและเป็นมาตรฐานเดียวกัน การตรวจสอบก็จะกลายเป็นเรื่องปกติของสังคม ไม่ใช่เรื่องยากหรือเป็นภาระของประชาชนอีกต่อไป

ต่อมา ดร.นณริฏ พิศลยบุตร นักวิชาการอาวุโสจาก TDRI ได้นำเสนอหัวข้อ “The Economics of Corruption:ระบบกำลังสร้างแรงจูงใจแบบไหน” โดยชวนผู้เข้าร่วมมองปัญหาคอร์รัปชันผ่านมุมเศรษฐศาสตร์ของแรงจูงใจ ซึ่งเป็นมุมมองที่ช่วยให้เราเข้าใจว่า การทุจริตไม่ได้เกิดจาก “คนไม่ดี” เพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากโครงสร้างที่ทำให้การเลือกทางที่ผิด “คุ้มค่า” กว่าการทำสิ่งที่ถูกต้อง การออกแบบระบบใหม่ต้องเริ่มจากการปรับโครงสร้างแรงจูงใจ ให้ความโปร่งใสและความถูกต้องกลายเป็นตัวเลือกที่ “คุ้มค่า” สำหรับทุกฝ่าย ทั้งเจ้าหน้าที่รัฐที่ต้องมีระบบสนับสนุนให้ทำงานตามขั้นตอนอย่างมีประสิทธิภาพ ผู้ประกอบการที่ต้องเข้าถึงบริการรัฐได้อย่างสะดวกและเป็นธรรม และประชาชนที่ต้องสามารถตรวจสอบข้อมูลได้ง่ายโดยไม่ต้องพึ่งพาช่องทางพิเศษ

วิทยากรท่านสุดท้าย คุณธนศักดิ์ มังกโรทัย รองเลขาธิการสำนักงานคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ (ก.พ.ร.) ได้นำเสนอหัวข้อ “Redesigning Public Systems: ออกแบบบริการรัฐอย่างไรให้โปร่งใสและประชาชนเข้าถึงได้จริง” โดยชี้ให้เห็นว่าการออกแบบบริการรัฐยุคใหม่ต้องยึดประชาชนเป็นศูนย์กลาง (Citizen-centric) ลดขั้นตอนที่ไม่จำเป็น และลดการใช้ดุลพินิจของเจ้าหน้าที่ซึ่งเป็นช่องโหว่สำคัญของการทุจริต พร้อมเสนอให้นำเทคโนโลยี นวัตกรรมและการปรับปรุงกฎหมาย กฎระเบียบต่างๆ ของภาครัฐเข้ามาช่วย เช่น ระบบบริการออนไลน์ที่ลดการพบปะระหว่างเจ้าหน้าที่กับประชาชนการออกแบบกระบวนงานที่ชัดเจน และการเปิดเผยข้อมูลแบบเรียลไทม์ เพื่อให้ภาครัฐก้าวสู่การเป็น Open Government อย่างแท้จริง

นอกจากวงเสวนากับผู้เชี่ยวชาญทั้งสามท่านแล้ว TIJ ยังเปิดตัวซีรีส์ความรู้ TIJ CONNECT Vol. 1 “คนไทยไม่ทนโกง: ถึงเวลามาช่วยกันสร้างระบบที่โกงยาก” สามารถอ่านรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ link: https://www.tijthailand.org/publication/detail/tij-connect-vol1-anti-corruptionซึ่งเป็นการต่อยอดองค์ความรู้ที่มุ่งสำรวจปัญหาคอร์รัปชันผ่านมิติของระบบ การมีส่วนร่วม และการออกแบบอนาคตร่วมกัน ซีรีส์นี้ไม่เพียงนำเสนอข้อมูลเชิงวิชาการ แต่ยังเป็นฐานความรู้ที่ทุกภาคส่วนสามารถนำไปใช้ต่อยอด เพื่อร่วมกันออกแบบระบบนิเวศการต่อต้านคอร์รัปชันของสังคมไทยให้มีความโปร่งใส

จากการเข้าร่วมกิจกรรมครั้งนี้ ดิฉันเห็นชัดเจนว่า การแก้ปัญหาคอร์รัปชันไม่ใช่เรื่องของใครคนใดคนหนึ่ง แต่เป็นเรื่องของระบบที่ทุกคนต้องร่วมกันออกแบบใหม่ ตั้งแต่ภาครัฐภาคเอกชน ภาคประชาสังคม ไปจนถึงประชาชนคนธรรมดา หากเราทำให้การทำสิ่งที่ถูกต้องเป็นเรื่องง่าย และทำให้การโกงเป็นเรื่องยาก ประเทศไทยจะเดินหน้าไปได้อย่างมั่นคงและโปร่งใสกว่าเดิม ประเทศที่โกงยากไม่ใช่ความฝัน หากเป็นเส้นทางที่เรากำลังเดินร่วมกันทีละก้าว จากการตั้งคำถาม การเปิดเผยข้อมูล และความร่วมมือของทุกภาคส่วน

หากท่านผู้อ่านสนใจอยากร่วมเป็นส่วนหนึ่งของการผลักดันความโปร่งใสในสังคม ดิฉันขอเชิญชวนให้ติดตามองค์ความรู้จากซีรีส์ TIJ CONNECT ผ่านช่องทาง Facebook และคลังความรู้ในเว็บไซต์ https://www.tijthailand.org/resource-and-publication ของสถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย เพราะการเปลี่ยนแปลงเริ่มต้นจากความเข้าใจ เมื่อเรามีข้อมูลที่ถูกต้อง มองเห็นภาพรวมของระบบ และพร้อมลงมือทำร่วมกัน “ระบบที่โกงยาก” ก็จะค่อยๆ กลายเป็นจริงขึ้นได้ในสังคมไทย

พัชรี ตรีพรม