สถานการณ์ชายแดนไทย-กัมพูชา กลับมายืนอยู่ในจุดเปราะบางอีกครั้ง หลังจากมีกระแสการทวงคืนปราสาทตาควาย ซึ่งตั้งอยู่ที่จังหวัดสุรินทร์ ในเขตบ้านไทยนิยมพัฒนา หมู่ที่ 17 ตำบลบักได อำเภอพนมดงรัก และดูเหมือนกำลังจะกลายเป็นประเด็นใหม่และใหญ่มากพอที่อาจสั่นคลอนต่อการดำรงอยู่ของปฏิญญาสันติภาพไทย-กัมพูชา

แม้ฝ่ายกองทัพไทย ใช้ภาษาทางทหารว่าเราแค่เสียการควบคุม แต่ไม่ได้สูญเสียปราสาทก็ตาม แต่ถ้าแปลเป็นภาษาชาวบ้านก็คือ ไทยเสียปราสาทตาควายให้เขมรไปแล้ว ตั้งแต่หลังมีการประกาศหยุดยิงแบบไม่มีเงื่อนไข วันที่ 28 กรกฎาคม 2568 เวลาเที่ยงคืน และต่อมาได้มีการลงนามในข้อตกลงเพื่อยึดมั่นการหยุดยิงอย่างเคร่งครัดเมื่อวันที่ 7 สิงหาคม 2568

กรณีปราสาทตาควายคือหนึ่งในประเด็นอ่อนไหวที่บาดลึกเข้าไปในความรู้สึกของคนไทย นอกเหนือจากเรื่องการบาดเจ็บและเสียชีวิตของทหาร รวมถึงพลเรือนไทยถูกโจมตีด้วยจรวดอย่างตั้งใจของกัมพูชา ทำให้เด็กและผู้บริสุทธิ์ต้องสังเวยเสียชีวิตจำนวนนับสิบราย เพราะฉะนั้นเมื่อสันติภาพที่ตั้งอยู่บนความรู้สึกสูญเสียอัดอั้น จึงกลายเป็นสิ่งที่ต้องทวงคืนกลับมา

ที่สำคัญคือ ในส่วนของผู้นำเหล่าทัพ ไม่ว่าจะเป็น พล.อ.ณัฐพล นาคพาณิชย์ รมว.กลาโหม และพล.ต.ณัฏฐ์ ศรีอินทร์ รองแม่ทัพภาคที่ 2 ต่างออกมายืนยันเป็นเสียงเดียวกันว่า ปราสาทตาควายเป็นของไทย ยังไงก็ไม่ยอม ต้องหาทางเอาคืนมาให้ได้ ไม่อย่างนั้นก็ไม่จบ และหากไม่สามารถเคลียร์เรื่องประสาทตาควายได้ ก็จะไม่คุยเรื่องอื่นอีกต่อไป

มีการพูดถึงวิธีการทวงคืนปราสาทตาควาย นอกจากทำเรื่องร้องไปยังองค์กรระหว่างประเทศว่ากัมพูชาทำผิดอนุสัญญาเจนีวา เรื่องการใช้โบราณสถานเป็นฐานที่มั่นทางทหาร รวมไปถึงการวางทุ่นระเบิดสังหารบุคคลล้อมรอบปราสาทที่ผิดอนุสัญญาออตตาวาแล้ว ก็ยังเหลืออีก 2 วิธีคือใช้กำลังบุกตีคืนมาเลย และพึ่งพาเทคโนโลยี LiDAR เพื่อพิสูจน์เขตแดน

ใน 2 วิธีสุดท้ายนี้ มีข้อดี-ข้อเสียต่างกันอย่างแรก ถ้าจะบุกตีคืนมาเลย ได้มาแน่และเร็วด้วย แต่ฝ่ายกองทัพประเมินว่า ทหารจะตายเป็นร้อย จะยอมหรือไม่ ขณะเดียวกัน ก็มีผู้ทักท้วงว่าไทยจะตกเป็นฝ่ายละเมิดข้อตกลงสันติภาพไทย-กัมพูชาเสียเอง อาจกลายเป็นลบในสายตานานาชาติ และถูกกดดัน-ตอบโต้จนเกิดปัญหาทับซ้อนอีก จุดยืนที่เรายึดมาตลอดก็พังครืนเสียหาย

อีกวิธีคือ ใช้เทคโนโลยี LiDAR เพื่อพิสูจน์พื้นที่ แต่วิธีนี้ต้องใช้เวลาพอสมควร ต้องให้เสร็จสิ้นที่บ้านหนองจานและบ้านหนองหญ้าแก้วเสียก่อน ซึ่งไม่รู้ว่าเมื่อไหร่ ข้อดีแม้จะช่วยลดการสูญเสียทางทหาร แต่ก็ยังบอกไม่ได้ว่า เมื่อใช้จริงแล้ว ประเทศไทยจะได้หรือเสียดินแดนแค่ไหน อย่างไร แล้วถ้าเสียดินแดนจะยอมรับกันได้หรือไม่

ยังมีข้อแนะนำที่น่าสนใจจากพล.ท.บุญสินพาดกลาง ที่ปรึกษาผู้บัญชาการทหารบก และอดีตแม่ทัพภาคที่ 2 ก็ยืนยันว่า ปราสาทตาควายยังเป็นของไทยอยู่ และวิธีการต้องเริ่มจากผู้ใหญ่ที่มีอำนาจต้องคุยกัน เริ่มจากเบาไปหาหนัก ตั้งแต่ทำหนังสือประท้วง ยกหูโทรศัพท์เจรจา ส่วนการใช้กำลังเป็นวิธีสุดท้าย

อย่างไรก็ตาม เรื่องปราสาทตาควายนี้ฝ่ายไทยต้องกำหนดยุทธศาสตร์ให้รอบคอบ และรัดกุมที่สุด เนื่องจากกัมพูชายังคงวางกำลัง สร้างแนวบังเกอร์เอาไว้อย่างแน่นหนา จึงไม่ใช่เรื่องง่ายๆ ที่จะยอมถอนกำลังและคืนปราสาทให้กับไทย ขณะที่คนไทยก็คงไม่ยอมง่ายๆ ที่จะสูญเสียปราสาทนี้ไปเช่นกัน ฉะนั้นนี่จึงเป็นระเบิดเวลาที่แขวนอยู่บนปฏิญญาสันติภาพ