ปี 2569 นับเป็นอีกหนึ่งหมุดหมายสำคัญของสังคมไทยในฐานะ“ปีแห่งการเลือกตั้ง” ที่ประชาชนจะได้ใช้อำนาจของตนเองผ่านคูหาเลือกตั้ง ทั้งการเลือกตั้งระดับท้องถิ่นและระดับชาติซึ่งจะมีขึ้นในวันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2569 การเลือกตั้งจึงไม่ใช่เพียงกระบวนการตามกฎหมาย หากแต่เป็นกลไกหลักของระบอบประชาธิปไตยที่เปิดพื้นที่ให้ประชาชนมีส่วนร่วมกำหนดทิศทางการพัฒนาประเทศ และชุมชนของตนเองอย่างไรก็ตาม การเลือกตั้งจะมีความหมายและนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงได้จริง ก็ต่อเมื่อประชาชนตระหนักถึงบทบาทของตนในฐานะ “พลเมืองตื่นรู้” ที่พร้อมใช้สิทธิ์อย่างมีคุณภาพ และร่วมตรวจสอบเพื่อสร้างความโปร่งใสในสังคม

ที่ผ่านมา ยังมีประชาชนจำนวนไม่น้อยที่มองว่าการเมืองเป็นเรื่องไกลตัวส่งผลให้การเลือกตั้งถูกลดทอนความสำคัญลงเหลือเพียงการไปหย่อนบัตรตามหน้าที่ ทั้งที่ในความเป็นจริง การไม่ไปใช้สิทธิ์ หรือการใช้สิทธิ์โดยขาดข้อมูล ย่อมเปิดช่องให้กระบวนการเลือกตั้งถูกครอบงำโดยกลุ่มผู้หวังผลประโยชน์ และบั่นทอนพลังของประชาชนในฐานะเจ้าของอำนาจ ดังนั้นการรณรงค์ให้ประชาชนออกมาใช้สิทธิเลือกตั้ง จึงควรไปไกลกว่าการเชิญชวนให้ “ไปเลือกตั้ง” แต่ต้องเน้นย้ำถึงการใช้สิทธิ์อย่างมีความหมาย การตัดสินใจเลือกผู้สมัครหรือพรรคการเมืองบนพื้นฐานของข้อมูล นโยบาย วิสัยทัศน์ และผลงานที่ผ่านมา มากกว่าการเลือกจากความคุ้นเคยส่วนตัว กระแสสังคม หรืออิทธิพลของเงินและอำนาจ

หน่วยงานที่เกี่ยวข้องทั้งภาครัฐภาคประชาสังคม และสื่อมวลชน ล้วนมีบทบาทสำคัญในการทำให้ข้อมูลการเลือกตั้งเข้าถึงประชาชนอย่างถูกต้อง รอบด้าน และเข้าใจง่าย เพื่อช่วยให้ประชาชนสามารถเปรียบเทียบทางเลือกได้อย่างเป็นธรรม และยกระดับการเมืองไทยจากการเมืองแบบตัวบุคคลไปสู่การเมืองเชิงนโยบาย

คำถามสำคัญในปีแห่งการเลือกตั้งนี้ “ประชาชนจะมีบทบาทในการสร้างความโปร่งใสได้อย่างไร” ความโปร่งใสไม่ใช่หน้าที่ของหน่วยงานรัฐหรือองค์กรอิสระเพียงฝ่ายเดียว หากแต่ประชาชนคือพลังสำคัญในการขับเคลื่อนการเลือกตั้งให้สุจริต เที่ยงธรรม และตรวจสอบได้

ประการแรก ประชาชนสามารถมีส่วนร่วมในการตรวจสอบข้อมูลผู้สมัครรับเลือกตั้ง โดยปัจจุบันสามารถตรวจสอบข้อมูลผู้สมัครผ่านแอปพลิเคชัน Smart Vote ของสำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้ง ขณะเดียวกันยังสามารถข้อมูลผลงานที่ผ่านมาของนักการเมืองได้ทางเว็บไซต์ Parliament Watch (https://parliamentwatch.wevis.info) ซึ่งมีการรวบรวมข้อมูลการทำหน้าที่ลงมติในกระบวนการพิจารณาเรื่องต่างๆ รวมทั้งการเสนอร่างกฎหมายเข้าสู่สภา อีกทั้งการศึกษานโยบายของพรรคการเมืองก็มีความสำคัญไม่แพ้กัน โดยสำนักข่าว ThaiPBS ได้จัดทำเว็บไซต์ Policy Watch (https://policywatch.thaipbs.or.th/เลือกตั้ง 69) เพื่อรวบรวมนโยบายของพรรคการเมืองต่างๆ ไว้ให้ประชาชนเข้าถึงได้สะดวก นอกจากนั้นแล้วในช่วงการรณรงค์เลือกตั้งหลายหน่วยงานที่มีส่วนเกี่ยวข้อง รวมถึงภาคสื่อมวลชนยังมีการจัดเวทีดีเบต เพื่อเปิดพื้นที่ให้ผู้สมัครนำเสนอนโยบายและวิสัยทัศน์ ซึ่งข้อมูลเหล่านี้ล้วนช่วยให้การตัดสินใจของประชาชนอยู่บนฐานข้อมูลและเหตุผล มากกว่าความรู้สึกหรืออิทธิพลภายนอก

ประการที่สอง การปฏิเสธการซื้อเสียง และการกล้าแจ้งเบาะแสเมื่อพบเห็นการทุจริตในการเลือกตั้ง ถือเป็นหัวใจสำคัญของการเลือกตั้งที่โปร่งใส การรับเงินหรือผลประโยชน์เพื่อตอบแทนการลงคะแนนไม่เพียงบิดเบือนเจตจำนงของประชาชน และยังเป็นจุดเริ่มต้นของการทุจริตในระยะยาว สำนักงาน กกต. ได้จัดให้มีช่องทางรับแจ้งเบาะแสหลายรูปแบบ
เช่น แอปพลิเคชัน “ตาสับปะรด” สายด่วน กกต. 1444 หรือการแจ้งเรื่องโดยตรงที่สำนักงาน กกต. ประจำจังหวัด ช่องทางเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่าการมีส่วนร่วมของประชาชนคือกลไกสำคัญในการป้องปรามการทุจริตตั้งแต่ต้นทาง

ประการที่สาม ในช่วงการเลือกตั้งประชาชนยังสามารถมีส่วนร่วมกับภาคประชาสังคมในฐานะอาสาสมัครสังเกตการณ์การเลือกตั้ง ซึ่งเป็นอีกหนึ่งกลไกสำคัญในการเสริมสร้างความโปร่งใส เช่น การเป็นอาสาสมัครกับเครือข่าย We Watch ที่ทำหน้าที่เฝ้าระวังและตรวจสอบกระบวนการเลือกตั้งในทุกขั้นตอน ตัวอย่าง กรณีการสวมสิทธิเลือกตั้ง อบจ.สมุทรปราการ ปี 2568 อาสาสมัคร We Watch ได้รายงานเหตุผู้มีสิทธิเลือกตั้งพบว่ามีผู้อื่นลงชื่อและใช้สิทธิแทนตนก่อนแล้ว ผู้เสียหายมีการโต้แย้งต่อกรรมการประจำหน่วยเลือกตั้ง และประสานงานเจ้าหน้าที่ กกต. เข้าตรวจสอบจนสามารถออกบัตรใหม่ใช้สิทธิได้ อย่างไรก็ตาม คะแนนที่ถูกสวมสิทธิ์ไปก่อนหน้าคงถูกนับรวมในหีบเลือกตั้ง กรณีดังกล่าวสะท้อนพฤติกรรมที่ส่อเจตนาทุจริตและกระทบต่อสิทธิของประชาชนอย่างชัดเจน ซึ่งต่อมา We Watch ได้จัดทำข้อเรียกร้องเสนอหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเพื่อให้มีการตรวจสอบและปรับปรุงมาตรการป้องกันต่อไป

อย่างไรก็ตาม บทบาทของประชาชนไม่ได้สิ้นสุดลงหลังปิดหีบเลือกตั้ง แต่ต้องต่อเนื่องไปถึงการติดตามตรวจสอบ และประเมินผลการทำหน้าที่ของผู้แทนที่ได้รับเลือก ผ่านการตรวจสอบโครงการจัดซื้อจัดจ้างของหน่วยงานภาครัฐเช่น โครงการก่อสร้างหรือซ่อมแซมถนน โครงการขุดลอกคลองหรือการจัดซื้อวัสดุอุปกรณ์ต่างๆ ปัจจุบันประชาชนสามารถใช้เครื่องมือ ACT Ai ผ่านเว็บไซต์ https://actai.co/ เพื่อเข้าถึงข้อมูลการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ และใช้ประกอบการพิจารณาความคุ้มค่า ความโปร่งใส และความเชื่อมโยงของผู้เกี่ยวข้อง หากพบความผิดปกติหรือข้อสงสัย ยังสามารถแจ้งเบาะแสต่อหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เช่น สำนักงาน ป.ป.ช. หรือช่องทางอย่าง Corruption Watch ทาง LINE@corruptionwatch และเพจ “ต้องแฉ (Must Share)”(https://www.facebook.com/mustshareofficial)ซึ่งเปิดโอกาสให้ประชาชนแจ้งข้อมูลโดยไม่ต้องเปิดเผยตัวตนพร้อมมีทีมงานประสานส่งต่อข้อมูลไปยังหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง และติดตามความคืบหน้าให้ผู้แจ้งได้รับทราบ

บทบาทของประชาชนในการเลือกตั้งปี 2569ไม่ควรถูกมองว่าเป็นจุดสิ้นสุดของการมีส่วนร่วมทางการเมือง แต่เป็นจุดเริ่มต้นของการสร้างวัฒนธรรมประชาธิปไตยที่ประชาชนตื่นรู้ ใช้สิทธิ์อย่างมีคุณภาพ และร่วมตรวจสอบอำนาจอย่างต่อเนื่อง เมื่อประชาชนลุกขึ้นมีส่วนร่วมในทางการเมืองย่อมกลายเป็นรากฐานสำคัญในการสร้างความโปร่งใสให้เกิดในสังคม

พัชรี ตรีพรม