เป็นที่ถกเถียงกันหนักในเวลานี้ กรณีบัตรลงคะแนนเสียงเลือกตั้งมีทั้งคิวอาร์โค้ดและบาร์โค้ด จะส่งผลให้การลงคะแนนไม่เป็นความลับตามรัฐธรรมนูญหรือไม่

1) นายวรพงศ์ อนันต์เจริญกิจ ผู้อำนวยการสำนักสนับสนุนการเลือกตั้ง ชี้แจงข้อสงสัยกรณีที่มีการกำหนดบาร์โค้ดและคิวอาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง สส.แบบแบ่งเขตและแบบบัญชีรายชื่อ ว่า

มีพื้นฐานมาจากข้อกฎหมายซึ่งถูกกำหนดไว้ในระเบียบ กกต. ข้อที่ 129 ที่ให้อำนาจ กกต.ในการกำหนดให้มีรหัส หรือเครื่องหมาย หรือข้อความอื่นใด เพิ่มเติมเป็นกรณีพิเศษในบัตรเลือกตั้ง โดยไม่ต้องแจ้งล่วงหน้า เพื่อป้องกันการปลอมแปลง ซึ่งในส่วนของบาร์โค้ดและคิวอาร์โค้ดที่กำหนดไว้ ถือเป็นหนึ่งในหลายมาตรการป้องกันการปลอมแปลง และยังเป็นเครื่องมือที่ใช้ในการควบคุมและบริหารจัดการ โดยเฉพาะบัตรเลือกตั้ง ให้มีประสิทธิภาพ ทำให้การเลือกตั้งเป็นไปด้วยความสุจริตและเที่ยงธรรม เช่น ในกระบวนการจัดพิมพ์บาร์โค้ดหรือคิวอาร์โค้ดเป็นข้อมูลในการติดตามจำนวนบัตรที่ถูกจัดพิมพ์ไว้ตรวจสอบย้อนกลับได้ว่ามีการจัดพิมพ์บัตรเลือกตั้งเกินกว่าที่กำหนดหรือไม่

ขั้นตอนต่อมาคือการเข้าเล่ม การติดตามก็มีการใช้บาร์โค้ดและคิวอาร์โค้ดสำหรับตรวจสอบก่อนเข้าเล่ม บัตรเลือกตั้ง 1 เล่มมี 20 บัตร ก็ใช้วิธีการติดตามจากคิวอาร์โค้ดและบาร์โค้ด เพื่อให้รู้ว่าปกบัตรเล่มนี้มี 20 ใบมีเลขอะไรถึงเลขอะไรครบถ้วนถูกต้องเมื่อนำไปใช้ในหน่วยเลือกตั้งจะไม่มีปัญหาเรื่องบัตรเขย่ง

ส่วนกระบวนการแจกจ่ายให้กับผู้ที่มีหน้าที่รับผิดชอบต่างๆ เช่น กกต.เขต และคณะกรรมการประจำหน่วยเลือกตั้ง เมื่อแจกจ่ายไปแล้ว หากมีประเด็นบัตรเลือกตั้งเล็ดลอดออกไปสู่ภายนอก ก็สามารถตรวจสอบได้ว่าบัตรที่เล็ดลอดออกไปถูกจัดสรรหรืออยู่ในความรับผิดชอบของใคร ผู้ใดเป็นผู้ต้องสงสัยที่กระทำความผิดซึ่งเป็นมาตรการที่กำหนดไว้

สุดท้ายเรื่องการตรวจสอบการป้องกันการทุจริตต่างๆ ก็สามารถนำมาตรวจสอบได้ เช่นการนำบัตรปลอมมาใช้ การนำบัตรมาใช้ข้ามเขตข้ามหน่วยต่างๆ ก็สามารถใช้บาร์โค้ดและคิวอาร์โค้ดในการตรวจสอบได้เช่นกัน

ยกตัวอย่างกรณีที่มีภาพปรากฏถ่ายบัตรเลือกตั้งติดกับต้นขั้วที่มีการเผยแพร่ผ่านโซเชียลมีเดีย ยอมรับว่าในบาร์โค้ดนี้เมื่อสแกนแล้วสามารถระบุได้ถึงเลขที่บัตรเลือกตั้ง โดยจากข้อมูลดังกล่าวจะเห็นว่าสามารถติดตามตรวจสอบได้ว่าใครเป็นคนเผยแพร่ เพราะบัตรที่ถูกเผยแพร่เป็นบัตรเลือกตั้งที่อยู่ในเล่ม ยังไม่ได้ถูกฉีกออกไป แสดงว่าอยู่ในมือของผู้รับผิดชอบ ซึ่งเป็นขั้นตอนที่ต้องมีการตรวจสอบข้อเท็จจริงต่อไป

ย้ำว่า เรื่องของการใช้คิวอาร์โค้ดและบาร์โค้ด ไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อใช้ตรวจสอบติดตามไปถึงตัวผู้มีสิทธิเลือกตั้งตามที่ปรากฏเป็นข่าว แต่ใช้เพื่อการตรวจสอบควบคุมเรื่องการเลือกตั้งให้เป็นไปโดยสุจริตและเที่ยงธรรมเท่านั้น

ส่วนประเด็นข้อสงสัยว่าการเลือกตั้งจะเป็นไปโดยตรงหรือลับหรือไม่นั้น จะเห็นว่าในแต่ละขั้นตอนกระบวนการ ไม่มีโอกาสที่จะรู้ได้เลยว่าผู้มีสิทธิเลือกตั้งลงคะแนนให้กับผู้สมัครหรือพรรคการเมืองใด แม้จะมีภาพปรากฏว่ามีการถ่ายภาพบัตรเลือกตั้งที่มีบาร์โค้ดและนำไปเผยแพร่ เลขต่างๆ นั้นไม่ได้พิสูจน์เลยว่าบัตรเลือกตั้งใบนี้ผู้ใดเป็นคนลงคะแนน

ส่วนกระบวนการรักษาความปลอดภัยหีบบัตรเลือกตั้งและต้นขั้วบัตรต่างๆ ย้ำว่ามีกระบวนการจัดเก็บอย่างละกลุ่ม มีการแยกจัดเก็บอย่างเป็นสัดส่วน มีการรักษาความปลอดภัยอย่างเต็มที่ เชื่อมั่นว่าบัตรเลือกตั้งที่ได้ลงคะแนนไปแล้วเมื่อวันที่ 8 ก.พ.ไม่สามารถทราบได้ว่าผู้ใดเป็นผู้ลงคะแนนให้กับผู้สมัครและพรรคการเมืองใด

ว่าที่ ร.ต.ภาสกร  สิริภคยาพร รองเลขาธิการ กกต.ฝากไปถึงประชาชนว่า อย่าคิดไกลไปถึงคนอื่น ขอให้คิดเฉพาะที่ตนเองไปใช้สิทธิ กระบวนการที่ไหลไปตามขั้นตอนจะไม่มีใครล่วงรู้ว่าตนเองลงคะแนนให้ใคร จนไปถึงกระบวนการควบคุมการเก็บรักษา จนถึงขั้นสุดท้ายซึ่งเก็บรักษาไว้ 2 ปี แม้กกต.ก็ไม่สามารถเปิดหีบบัตรได้ จะสั่งเปิดได้กรณีเดียว คือ การสั่งให้นับคะแนนใหม่ ซึ่งกระบวนการเหล่านี้เป็นมาตรการที่ต้องการบอกให้รู้ว่า การเลือกตั้งของท่านที่เกิดขึ้นเมื่อวันที่ 1 และวันที่ 8 ก.พ.เป็นไปโดยตรงและลับตามเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญมาตรา 85

ถามว่า : กปน.เข้าถึงบัตรต้นขั้วได้ก็จะสามารถรู้ได้ว่าใครลงคะแนนให้กับบุคคลใดได้หรือไม่

ว่าที่ ร.ต.ภาสกร กล่าวว่า กระบวนการนับคะแนน เป็นกระบวนการนับต่อหน้าสาธารณชน จะมีการแยกบัตรดี บัตรเสีย และบัตรไม่ลงคะแนนให้กับผู้สมัครใด และมีการจัดเก็บ ดังนั้นจึงไม่สามารถนำบัตรแต่ละใบมาถ่ายมาสแกนเพื่อจะรู้ว่าลงคะแนนให้กับผู้ใดได้ เพราะจะมีผู้สังเกตการณ์ มีผู้แทนพรรคการเมือง มาร่วมนั่งสังเกตการณ์อยู่ด้วย ดังนั้นไม่สามารถทำได้อย่างแน่นอน และกระบวนการใช้สิทธิ เป็นการใช้สิทธิแบบคนต่อคน กรรมการจะดูว่าประชาชนไปใช้สิทธิในลำดับของตัวเองและแจกบัตรให้ไป และไม่ทราบว่าบัตรใบไหนจะแจกให้ใคร ผู้มีสิทธิจำนวนมากก็อาจจะใช้บัตรเลือกตั้งหลายเล่ม ดังนั้นไม่สามารถคิดได้ว่าคนที่อยู่ลำดับหลังจากเราจะเลือกใคร การใช้สิทธิเป็นเรื่องเฉพาะของเราเท่านั้น

ถามว่า : บาร์โค้ดแม้จะบอกว่าป้องกัน แต่ว่าในทางปฏิบัติมีการสแกนออกมาแล้ว ตัวเลขเป็นตัวเลขเฉพาะ ตรวจย้อนกลับไปได้หรือไม่ ต้นขั้วเทียบกันได้หรือไม่ ถ้าเทียบแล้วเป็นความลับหรือไม่

นายวรพงศ์ กล่าวว่า ถึงแม้ว่าสแกนออกมาแล้วจะขึ้นเป็นเลขที่บัตร แต่อย่างที่นำเรียน ขั้นตอนออกเสียงลงคะแนนและนับคะแนน เป็นไปไม่ได้เลยที่จะรู้ การเก็บรักษาอย่างที่นำเรียนไปแล้ว เรามีมาตรการหลายชั้น รวมถึงการเก็บรักษาขั้นสุดท้ายในที่ปลอดภัย และห้ามเปิด

ถามว่า : แบบนี้ถือว่าขัดรัฐธรรมนูญหรือไม่

ว่าที่ ร.ต.ภาสกร กล่าวเสริมว่า โดยลับ หมายถึง เราไปใช้สิทธิต้องไม่มีใครรู้ว่าเราใช้สิทธิให้กับผู้ใด อันนี้โดยตรงถือว่าลับแล้ว

ถามว่า : ไม่ว่าจะด้วยสาเหตุอะไรก็ตาม บังเอิญสามารถเอาต้นขั้วและบัตรลงคะแนนบาร์โค้ดไปแมทช์กันได้ จะสามารถบอกได้ว่าคนคนนั้นเลือกใคร อยากให้ตอบว่าใช่หรือไม่ใช่

นายวรพงศ์ กล่าวว่า ขอเล่าว่ากระบวนการเก็บต้นขั้วบัตรต่างๆ เราเก็บทั้งเขตเลือกตั้ง เขตหนึ่งราว 250 หน่วย หรือเก็บในภาพรวมทั้งจังหวัด อาจมีเป็นพันหน่วย อย่างที่ยกตัวอย่าง เป็นไปได้ยากมากที่จะไปสืบค้น เพราะด้วยปริมาณที่นำเรียน ถ้าผู้กระทำมีเจตนาทุจริต แล้วไปเปิดหีบบัตรเลือกตั้ง นั่นมีความผิดตามกฎหมายถ้านำต้นขั้วบัตร หรือนำบัตรมาเทียบ ด้วยมาตรการในการเก็บรักษาบัตรเลือกตั้งที่นับคะแนนเรียบร้อยแล้ว ไม่ว่า กกต.เอง หรือ กกต.จังหวัด ตอนนี้ไม่มีใครสามารถนำต้นขั้วบัตรเลือกตั้งและบัตรเลือกตั้งที่จัดเก็บยุบรวมแบบนี้มาดูได้ว่าบัตรเลือกตั้งนั้นเป็นของใคร ถ้าใครกระทำแบบนั้น จะมีความผิดตามกฎหมาย ไม่ว่าพนักงาน กกต.เอง หรือในส่วนของจังหวัดก็ตาม

“ใครเปิดหีบบัตรเลือกตั้งที่ยุบรวมกันแล้ว โดยที่ กกต.ไม่มีมติสั่งให้นับคะแนนใหม่ หรือสั่งให้นับคะแนนใหม่ หรือเลือกตั้งใหม่ก็แล้วแต่ ไม่มีผู้ใดดำเนินการเช่นดังว่าได้ โดยสำนักงาน กกต.ส่วนกลาง หรือจังหวัด มีเรื่องวินัยกำกับดูแลพวกเราเช่นเดียวกัน ถ้าใครทำหน้าที่ไม่ซื่อสัตย์สุจริตจะถูกลงโทษทางกฎหมาย” นายวรพงศ์ กล่าว

ส่วนกรณีบาร์โค้ดที่หลุดในโซเชียลมีเดียตอนนี้ ไม่ว่าบัตรเลือกตั้งใด ข้อมูลผู้มาใช้สิทธิไม่รั่วไหลใช่หรือไม่ นายวรพงศ์ กล่าวยืนยันว่า เห็นแค่เลขที่ ไม่สามารถระบุตัวบุคคลได้

ถามว่า : ไม่กลัวบัตรประชามติรั่วไหลหรือ เพราะไม่ได้มีบาร์โค้ดหรือคิวอาร์โค้ด

นายวรพงศ์ กล่าวว่า แม้บัตรประชามติไม่มีบาร์โค้ด แต่มีมาตรการตรวจสอบทุจริตได้ แต่ต้องเรียนว่าไม่อาจเปิดเผยได้ เพราะถ้าเปิดเผยจะรู้กันหมดว่าอยู่ตรงไหน โดยวิธีการขึ้นอยู่กับโรงพิมพ์แต่ละโรง เขาใช้วิธีการอะไรอย่างไร ทั้งนี้การใช้คิวอาร์โค้ดหรือบาร์โค้ดดังกล่าว ใช้ในการเลือกตั้งปี 2566 การเลือกตั้งท้องถิ่นก็มี แต่เป็นอีกรูปแบบหนึ่ง ปัจจุบันมีหลายประเทศใช้รหัสใช้โค้ดอยู่ แต่อาจไม่ได้เป็นคิวอาร์โค้ดหรือบาร์โค้ดชัดเจน

ถามว่า : การใช้บาร์โค้ดหรือคิวอาร์โค้ด จะสแกนกรณีไหนได้บ้าง ช่วยยกตัวอย่างให้ชัดเจน

นายวรพงศ์ กล่าวว่า เรื่องการตรวจสอบ มีเหตุร้องเรียนว่ามีการนำบัตรไปใช้ผิดที่ผิดทาง ข้ามหน่วยข้ามเขต การสแกนตรวจสอบได้ แต่เราก็สแกนแค่ว่า บัตรนี้จัดสรรไปที่เขตเลือกตั้งไหน และอยู่เขตเลือกตั้งนั้นหรือไม่ ถ้าดูเลขแล้วอยู่คนละเขต แสดงว่ามีความผิดปกติ แต่ที่ผ่านมาไม่เคยเกิดขึ้น

ถามว่า : ต้นขั้วกับตัวบัตรเลือกตั้ง พอพ้นอายุ 2 ปีไปแล้ว ทำลายอย่างไร และจะกลายเป็นบิ๊กดาต้าตรวจสอบได้หรือไม่

นายวรพงศ์ กล่าวว่า เรื่องการเก็บรักษา เก็บไว้ 2 ปี ส่วนเรื่องการทำลาย เป็นอำนาจของ กกต.ในการอนุมัติให้ทำลายบัตรเลือกตั้ง กำหนดวิธีการ รูปแบบวิธีการ ว่าจะทำลายด้วยรูปแบบอะไร ไม่มีโอกาสเกิดเป็นบิ๊กดาต้าแน่นอน เพราะไม่มีใครไปเปิด

2) เพจ “ลองวิเคราะห์ดู” โพสต์ว่า จากที่ฟังนายอาร์มมาถือว่ามองตามหลักตรงๆ เลย คือประเด็นมันไม่ใช่เรื่องเทคนิค ไม่ใช่เรื่องว่าใครจะวุ่นวายไปแกะดูไหม แต่เป็นเรื่อง “หลักการ”

รัฐธรรมนูญเขียนไว้ชัดว่าการเลือกตั้งต้อง “โดยตรงและลับ” คำว่า “ลับ” แปลว่า ไม่มีใครรู้ได้ว่าเราเลือกใคร ไม่ใช่แค่ประชาชนทั่วไปนะ แต่คือ “ไม่มีใครเลย” แม้แต่เจ้าหน้าที่คนเดียว

สิ่งที่นายอาร์มกำลังบอกคือ ถ้าบัตรมี QR Code หรือบาร์โค้ด ที่สามารถลิงก์กลับไปยังต้นขั้วได้ และต้นขั้วมีลำดับ มีลายเซ็น มีข้อมูลที่สามารถย้อนกลับไปถึงตัวบุคคลได้ แบบนี้ในเชิงหลักการมันก็ไม่ลับแล้วเพราะแค่ “มี 1 คนที่ทำได้” มันก็ถือว่าผิดหลักการแล้วไม่ต้องเถียงว่าใครจะทำจริงไหม ไม่ต้องเถียงว่ามันยากหรือเปล่า ประเด็นคือ “มันทำได้หรือไม่”

ถ้ามันพิสูจน์ได้ว่าระบบเปิดช่องให้ย้อนกลับไปหาว่าใครลงคะแนนอะไรได้ ต่อให้เป็นเจ้าหน้าที่ระดับหนึ่งก็ตาม แบบนี้มันก็ขัดกับคำว่า “ลับ” ทันที

มองอีกมุมหนึ่ง เรื่องนี้เลยไม่ใช่เรื่องความไว้ใจว่า กกต. จะเก็บดีไหมแต่มันคือการออกแบบระบบตั้งแต่ต้น ว่าระบบต้อง “ปิดโอกาส” แบบ 100% ไม่ใช่เหลือช่องไว้แม้แต่นิดเดียวเพราะการเลือกตั้งมันไม่ใช่แค่ต้องโปร่งใส แต่ต้องทำให้คนมั่นใจว่าเสียงของตัวเองปลอดภัยจริงๆ ถ้าความลับมันขึ้นอยู่กับความดีของคนไม่ได้ขึ้นอยู่กับโครงสร้างที่ปิดตาย…อันนั้นแหละที่หลายคนเริ่มตั้งคำถามกันหนักขึ้นเรื่อยๆ

3) ผู้ใช้ชื่อบัญชีเฟซบุ๊ก “แบร์ กริล” แย้งว่า 1.คำว่าลับในกฎหมาย คืออะไรงบลับ เอกสารลับ พวกนี้ก็อยู่คนที่จะดู ดูได้น้อยคนตามชั้นความลับ ไม่ใช่ว่าไม่มีใครดูได้เลย 2.การ prove จากฝ่ายที่ไม่ใช่ กกต. ก็ทำไม่ได้ซะด้วย ไม่งั้นตอนนี้คงมีเว็บให้กรอกชื่อแล้วขึ้นเลข หรือบอกได้ว่าเลือกใครไปแล้วหรือกรอกรหัสบาร์โค้ดแล้วรู้ชื่อได้เลย

4) รศ.ดร.เจษฎ์ โทณะวณิก แคนดิเดตนายกรัฐมนตรีพรรครักชาติ ได้อธิบายข้อกฎหมายเรื่อง “การเลือกตั้งโดยตรงและลับ” พร้อมยกกรณีในอดีตที่ศาลเคยสั่งให้การเลือกตั้งเป็นโมฆะเนื่องจากการหันคูหาออกด้านนอก ทำให้คนภายนอก หรือตัวแทนพรรคการเมืองมองเห็นการลงคะแนนได้ ซึ่งถือว่าขัดต่อหลักความลับ

ส่วนกรณี “บาร์โค้ด” บนบัตรเลือกตั้งในขณะนี้รศ.ดร.เจษฎ์ชี้ว่าต้องพิจารณาใน 3 ลำดับ คือ มีใครเห็นการลงคะแนน ณ ขณะนั้นจนไม่เป็นความลับหรือไม่ เทคโนโลยีดังกล่าวสามารถทำให้ล่วงรู้ผลการลงคะแนนได้โดยง่ายหรือไม่ ซึ่งหากเป็นเพียงเครื่องมือในการ “ตรวจสอบย้อนกลับ” เพื่อยืนยันว่าเป็นบัตรจริง ไม่ใช่บัตรปลอมหรือบัตรยัดไส้ โดยไม่สามารถระบุตัวตนผู้ลงคะแนนกับหมายเลขบัตรประชาชนได้ การจะชี้ว่าไม่เป็นความลับจนถึงขั้นโมฆะนั้น “ไม่ใช่เรื่องง่าย”

“แต่ท้ายที่สุดต้องบอกอย่างนี้ครับว่า กกต. ท่านต้องอธิบายสิ่งต่างๆ ให้ชัด ท่านต้องทำตัวให้น่าเชื่อถือ เพราะถ้าท่านโยกไปคลอนมา แล้วคนไม่ไว้ใจท่าน เรื่องที่มันอาจจะไม่ผิด คนก็จะมองว่าไม่ถูก เรื่องที่มันอาจจะถูก คนก็จะมองว่าผิด เพราะอะไรครับ เพราะว่าไม้หลักเมื่อมันปักไม่มั่นคง คนเขาก็จะไม่เชื่อถือเพราะมันคลอนไปโอนไปเอนมา ถูกไหมครับ” รศ.ดร.เจษฎ์ กล่าว

สรุป: ข่าวว่า มีคนยื่นร้องต่อศาลปกครองแล้ว ให้ระงับการรับรองผลการเลือกตั้ง และให้สั่งว่าการเลือกตั้งครั้งนี้เป็นโมฆะ รอติดตามกันต่อไปว่า ผลจะออกมาเป็นอย่างไร