ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ท่านอาจารย์บุญมาวงศ์สวรรค์ อดีตอธิบดีหลายกรมในกระทรวงการคลัง ปลัดกระทรวงการคลัง และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง ในสมัยท่านอาจารย์สัญญาธรรมศักดิ์ ได้เขียนตำราเรื่อง “เสถสาตรว่าด้วยสงคราม” และได้ตีพิมพ์เมื่อปี พ.ศ.2485

หนังสือเล่มนี้เป็นหนึ่งในงานบุกเบิกด้านยุทธศึกษาในสังคมไทย โดยพยายามวางรากฐานการทำความเข้าใจ “สงคราม” อย่างเป็นระบบ ไม่ใช่ในฐานะเหตุการณ์เฉพาะหน้า หากแต่เป็นปรากฏการณ์ทั้งทางการเมือง เศรษฐกิจ สังคมและอารยธรรมที่ฝังรากลึกอยู่ในโครงสร้างของรัฐและระบบระหว่างประเทศ

ถึงแม้จะมีพื้นฐานการเล่าเรียนทางด้านเศรษฐศาสตร์ จาก London School of Economicsand Political Science แต่งานชิ้นนี้ของท่านอาจารย์บุญมาถือเป็นงานคลาสสิกในวงการรัฐศาสตร์และความสัมพันธ์ระหว่างประเทศของไทยซึ่งมิใช่เป็นเพียงตำราทางทหาร แต่ยังเป็นการอภิปรายเชิงทฤษฎีว่าด้วยธรรมชาติของความรุนแรงทางการเมือง และเป็นการพยายามวางกรอบคิดเชิงทฤษฎีว่าด้วยสงครามให้แก่สังคมไทย โดยผสมผสานความคิดจากนักยุทธศาสตร์ทางทหารของตะวันตกเข้ากับบริบทไทยและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

นักยุทธศาสตร์คนดังกล่าวก็คือ คาร์ล ฟอน เคลาส์วิทซ์ (Carl von Clausewitz) นายพลชาวปรัสเซีย ผู้ได้รับการยกย่องเป็นนักทฤษฎีทหารผู้ยิ่งใหญ่และเป็นบิดาแห่งวิชาการยุทธศึกษาสมัยใหม่ เปรียบเป็นดั่งบุพพาจารย์แห่งกองทัพเยอรมัน ผู้แต่งหนังสือเรื่อง On War (ว่าด้วยสงคราม) เจ้าของแนวคิดที่กลั่นออกมาประโยคอมตะที่ว่า “War is the continuation of politics by other means” หรือ สงครามคือการเมืองที่ดำเนินต่อด้วยวิธีการอื่น

เคลาส์วิทซ์ เกิดในปรัสเซีย ในปี พ.ศ. 2323 (สมัยพระเจ้าตากสินมหาราช) เข้าโรงเรียนนายร้อยตั้งแต่อายุ 12 ต่อมาเข้าร่วมกองทัพปรัสเซียต่อต้านนโปเลียน และขึ้นเป็นเสนาธิการของกองทัพในสมรภูมิการรบที่วอเตอร์ลู ในช่วงที่เคลาส์วิทซ์บริหารโรงเรียนทหารที่เบอร์สินได้มีเวลาค้นคว้าวิเคราะห์สถานการณ์ทางทหาร จึงเขียนตำราเรื่อง On War หรือ “ว่าด้วย
สงคราม” อย่างไรก็ตาม เคลาส์วิทซ์ เสียชีวิตด้วยอหิวาตกโรค เมื่ออายุ 51 ก่อนที่จะเขียนหนังสือเล่มนี้เสร็จสมบูรณ์ แต่ภรรยาของเขาได้นำไปตีพิมพ์จนออกมาเป็นหนังสือ

On War เป็นตำรายุทธศึกษาที่อ่านเข้าใจยากเพราะ เคลาส์วิทซ์ ยังเขียนไม่จบ และยังมีเนื้อหาที่ซับซ้อนเพราะไม่ได้ใช้การวิเคราะห์พิจารณาสถานการณ์แบบโดดๆ แต่จะเชื่อมโยงกับปัจจัยต่างๆ มากมายทั้งสาเหตุและผลกระทบ ท่านอาจารย์บุญมาใช้กรอบคิดในหนังสือเล่มนี้เป็นแกนกลางในการอธิบายเรื่องสงครามในฐานะที่เป็นเครื่องมือของรัฐ อย่างไรก็ตาม ท่านอาจารย์บุญมาเน้นว่า การตีความ Clausewitz ต้องเข้าใจบริบทของรัฐสมัยใหม่ เพราะสงครามในโลกยุคหลังอาณานิคมมิได้ดำเนินไปในลักษณะเดียวกับยุโรปในสมัยศตวรรษที่ 19

คำว่า “เสถสาตร” ในความหมายของอาจารย์บุญมา มิได้หมายถึงเพียง “ยุทธศาสตร์”ทางทหาร แต่หมายถึง “ศาสตร์ว่าด้วยพลังการจัดสรรทรัพยากร” และการใช้กำลังในทางการเมือง สงครามจึงไม่ใช่เรื่องของกองทัพเท่านั้น หากแต่เป็น “การเมืองในภาวะสุดขีด” สงครามจึงเป็นเพียงรูปแบบหนึ่งของการใช้พลังอำนาจในภาวะที่การเมืองปกติไม่สามารถแก้ไขความขัดแย้งได้ ฉะนั้น เป้าหมายของสงครามก็คือ เป้าหมายทางการเมือง ดังนั้น การทำสงครามที่แยกขาดจากวัตถุประสงค์ทางการเมือง ก็คือ ความล้มเหลวเชิงยุทธศาสตร์

อย่างไรก็ตาม ท่านอาจารย์บุญมาไม่ได้รับเอาClausewitz มาแบบตรงไปตรงมา หากแต่ปรับให้สอดคล้องกับบริบทโลกกำลังพัฒนา โดยเน้นบทบาทของรัฐอ่อนแอ (weak states) และสภาพแวดล้อมภูมิรัฐศาสตร์ของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

ในขณะที่โลกตะวันตก การแข่งขันทางทหารทำให้รัฐยุโรปพัฒนาอย่างรวดเร็ว เป็นตัวเร่งให้รัฐพัฒนาเครื่องมือทางราชการ ระบบภาษี และระบบราชการสมัยใหม่ แต่ในโลกกำลังพัฒนา สงครามจำนวนมากไม่ได้สร้างรัฐเข้มแข็ง หากแต่สร้าง“รัฐล้มเหลว” หรือรัฐที่ถูกทหารครอบงำ เช่น ในยุคสงครามเย็นและภัยคุกคามคอมมิวนิสต์ทำให้กองทัพไทยมีอำนาจทางการเมืองสูงจนเกินไป บทบาทกองทัพถูกขยายเกินความจำเป็น ทำให้ไม่มีความสมดุลระหว่างพลเรือนกับทหาร นำไปสู่ภาวะที่ความมั่นคงถูกนิยามแคบเกินไปในเชิงทหารเท่านั้น ท่านอาจารย์บุญมาจึงเสนอให้ขยายแนวคิดความมั่นคงไปสู่มิติอื่นๆ ด้วยทั้งทางเศรษฐกิจและสังคม ซึ่งสำหรับสังคมไทยเมื่อแปดสิบกว่าปีก่อน ต้องถือว่าเป็นความคิดที่ก้าวหน้ามาก

อาจารย์บุญมาเน้นว่า สงครามไม่สามารถแยกออกจากฐานเศรษฐกิจ เพราะสงครามต้องอาศัยฐานเศรษฐกิจที่เข้มแข็ง รัฐที่ไม่มีศักยภาพทางเศรษฐกิจย่อมไม่สามารถดำรงสงครามระยะยาวได้ เพราะสงครามต้องอาศัยความสามารถในการผลิตระบบภาษีที่มีประสิทธิภาพ และการสนับสนุนจากสังคมดังนั้นการทำสงครามให้ได้ชัยชนะจึงไม่มีสูตรสำเร็จ

ปัจจุบัน เสถสาตรว่าด้วยสงคราม เป็นหนังสือหายาก เพราะพิมพ์ตั้งแต่ พ.ศ.2485 หรือ 84 ปีมาแล้ว แต่ความเป็น “อกาลิโกในคัมภีร์” เล่มนี้ ยังสามารถนำมาปรับใช้เพื่อทำความเข้าใจเหตุการณ์สงครามระหว่างสหรัฐ-อิสราเอล กับ อิหร่าน และผลกระทบที่กำลังมีต่อประเทศไทย

ดังตอนหนึ่งในคำนำ ที่ท่านอาจารย์บุญมาได้เขียนไว้ว่า.....(หมายเหตุ-อักขระที่ใช้ในหนังสือเล่มนี้ยังเป็นอักขระแบบเก่า-ผู้เขียน)

“....ภัยนั้นมิใช่แต่ภัยของลูกระเบิดเพลิงและกระสุนปืนกล เสถภัยของสงครามสมัยใหม่ดูเหมือนจะสำคัญยิ่งกว่า สงครามสมัยใหม่ต้องมีเครื่องกลไกสนับสนุนการยุธ เครื่องกลไกนี้คือเครื่องกลไกเสถกิจ เสถกิจของโลกยิ่งก้าวหน้ามากเท่าไร เสถกิจก็ยิ่งแทรกแซงเข้าไปในชุมชนของสังคมเท่านั้น ในสมัยปัจจุบัน ถ้าประเทศไทยตีปัญหาเสถกิจของสงครามไม่แตกก็น้อยนักที่จะประสบความมีชัย

หนังสือเล่มนี้มิใช่ตำราพิชัยสงคราม แต่ก็หวังว่าจะอำนวยประโยชน์ให้ได้บ้าง ไนด้านหนึ่งของสงครามเราได้เรียนรู้ว่าเสถกิจสามารถเป็นชนวนแห่งสงครามได้อย่างไร และเมื่อสงครามเกิดขึ้นแล้ว ประชาชนต้องแบกภาระแห่งสงครามมากน้อยเพียงไร ด้วยวิธีใด เราจะได้ศึกษาเรื่องพาสี และเงินกู้เพื่อสงคราม อันเป็นเรื่องที่โต้เถียงกันมานาน นอกจากนั้นแล้วยังจะได้พิจารนาว่า รัถอาดควบคุมทางเดินของเสถกิจสามัญเพื่อให้เป็นไปโดยราบรื่นและด้วยความเสมอภาค ทั้งนี้เพราะว่าไนยามฉุกเฉินทางเดินของเสถกิจมักประสบอุปสัคนานาประการ ไนระยะนี้ถ้าจะไม่ให้เกิดความอยุตติธัมและความปั่นป่วนทั้งในด้านการเงินและการคลัง จำเป็นที่จะต้องยื่นมือเข้าเกี่ยวข้อง

ผู้เรียบเรียงหวังว่า ผู้อ่านจะได้นำความรู้ในด้านเสถกิจไปใช้ประโยชน์โดยแท้จริง ถ้าผู้อ่านเป็นผู้มีอิทธิพลไนทางที่จะชักนำสามัญชน ก็ขอไห้ทำการชักนำ เพื่อจะได้เปนเครื่องสนับสนุนให้กลไกเสถกิจของชาติดำเนินไปด้วยดี ถ้าผู้อ่านเป็นสามัญชนก็ต้องถือว่าไนยามสงครามนั้นต้องมีการเสียสละ และถ้าเราซาบซึ้งถึงว่าการเสียสละเป็นสิ่งจำเป็นเพียงไร ก็ย่อมจะเป็นผู้เสียสละอย่างหน้าชื่นตาบาน

นั้นแหละเปนทางที่จะนำประเทศไปสู่หลักชัย.....”

ดร.ธิติ สุวรรณทัต