การเลือกตั้งทั่วไปของประเทศไทยเมื่อวันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2569 ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของการเมืองไทย เพราะนอกจากจะเป็นการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรทั่วประเทศแล้ว ยังเกิดขึ้นพร้อมกับการลงประชามติว่าด้วยการเริ่มต้นกระบวนการจัดทำรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ ซึ่งสะท้อนว่าประชาชนมิได้เพียงตัดสินใจเลือกตัวแทนทางการเมือง แต่ยังมีส่วนร่วมในการกำหนด “กติกาสูงสุด” ของระบบการเมืองไทย

ปรากฏการณ์หนึ่งที่กลายเป็นดราม่าร้อนในโลกออนไลน์ของการเลือกตั้งครั้งนี้ก็คือผลการเลือกตั้งที่พรรคประชาชนสามารถกวาดที่นั่งในกรุงเทพมหานครได้ทั้งหมด แต่กลับพ่ายแพ้หลายพื้นที่ในเขตต่างจังหวัด

ความแตกต่างอย่างชัดเจนของผลคะแนนระหว่าง “กรุงเทพมหานครและปริมณฑล” กับ “พื้นที่ต่างจังหวัด” นำไปสู่การออกมาดูหมิ่นด้อยค่าของคนบางกลุ่มต่อคนต่างจังหวัดว่าเป็น “พวกโง่และจน”

“ประชาธิปไตยคือการปกครองของคนจนและคนโง่” ไม่ใช่คำพูดที่ใหม่ แต่ย้อนกลับไปได้ตั้งแต่สมัยกรีกโบราณในยุคของเพลโต อริสโตเติล

การวิจารณ์ประชาธิปไตยเอเธนส์ยุคนั้นมาจากความกังวลว่าเสียงข้างมากซึ่งประกอบด้วยคนที่มี “ทรัพยากรน้อย” และ “ความรู้จำกัด” จะมีวิจารณญาณ หรือ “ความรู้ในการวินิจฉัยสิ่งถูกผิดตามเหตุผล” ที่น้อยและจำกัดตามไปด้วย ดังนั้น “ประชาธิปไตยจึงเป็นการปกครองของคนจนและคนโง่” ซึ่งข้อกล่าวหาดังกล่าวนี้มักถูกย่อให้เหลือสองสมมุติฐานหลัก ได้แก่

หนึ่ง..ในสังคม “คนจน” มีจำนวนมากกว่า “คนรวย” และ

สอง..ในสังคม คนที่ “ไม่ฉลาด” มีจำนวนมากกว่า “คนฉลาด”

ถ้าเป็นเช่นนี้ ในเมื่อ “คนกรุงเทพฯ” บางคนใช้ตรรกะประชาธิปไตยเช่นนี้กับคนต่างจังหวัด ในทำนองเดียวกัน “คนต่างจังหวัด” ก็สามารถใช้ตรรกะชุดเดียวกันนี้กับผลการเลือกตั้งเฉพาะในพื้นที่กรุงเทพมหานครกับคนกรุงเทพฯได้เช่นกัน

อย่างไรก็ตาม ถ้าเราตรวจสอบ “คำดูหมิ่นประชาธิปไตย” ดังกล่าว หรือตรรกะประชาธิปไตยว่าด้วยการเลือกตั้ง เสียงข้างมาก และข้อกล่าวหาว่าเป็นการปกครองของคนจนและคนโง่อย่างจริงจัง แล้วถามกลับว่า...ปัญหาอยู่ที่ “เสียงข้างมาก”จริงหรือไม่...หรืออยู่ที่ความเข้าใจผิดเกี่ยวกับหลักการพื้นฐานของประชาธิปไตยตั้งแต่ต้น

ข้อถกเถียงที่ว่าประชาธิปไตยคือการปกครองของคนจนและคนโง่นั้น ตั้งอยู่บนตรรกะสามชั้นที่ทับซ้อนกันอยู่ คือ

ขั้นที่ 1 คือ ความไม่เท่าเทียมเชิงจำนวน เพราะในทุกสังคมโดยเฉพาะแบบทุนนิยม คนจนมีจำนวนมากกว่าคนรวย และคนที่ไม่ได้รับการศึกษาสูงมีจำนวนมากกว่าชนชั้นนำทางปัญญา

ขั้นที่ 2 คือ การเลือกตั้งแบบหนึ่งเสียงเท่ากัน ประชาธิปไตยแบบเลือกตั้งไม่ถ่วงน้ำหนักเสียงตามทรัพย์สินหรือความรู้ แต่ให้ “หนึ่งคนหนึ่งเสียง”

ขั้นที่ 3 คือ ผลลัพธ์เชิงอำนาจของเสียงข้างมาก ที่กำหนดทิศทางการเมืองและเสียงข้างมากนั้นคือคนจนและคนที่ถูกมองว่า “ไม่รู้เท่าทัน”

เมื่อรวมตรรกะชุดนี้เข้าด้วยกัน จึงสรุปว่า ประชาธิปไตยคือการปกครองของคนจนและคนโง่ หรือบางครั้งก็เรียกว่า “mob rule” หรือ“การปกครองของฝูงชน” ดังนั้น เมื่อใช้หลักการ“หนึ่งคนหนึ่งเสียง” ประชาธิปไตยจึงกลายเป็นการปกครองของคนจนและคนโง่โดยตรรกะชุดนี้

แต่ประชาธิปไตยในฐานะทฤษฎีการเมือง ไม่เคยตั้งอยู่บนแนวคิดว่า “คนที่มีทรัพย์มากย่อมปกครองได้ดีกว่า” ตรงกันข้ามประชาธิปไตยเกิดขึ้นจากการปฏิเสธตรรกะนั้นโดยตรง และความจนคือไม่ใช่คุณสมบัติที่ทำให้การตัดสินใจทางการเมืองด้อยคุณค่า การมีทรัพย์น้อยไม่ได้บ่งบอกถึงการขาดเหตุผล ความไม่รู้ หรือการขาดความสามารถในการตัดสินใจทางการเมือง (ดูเพิ่มเติมใน “การไม่รู้ของผู้มีสิทธิเลือกตั้ง” คอลัมน์ ปรีชาทัศน์ หนังสือพิมพ์ แนวหน้า ฉบับวันที่ 23 มกราคม 2569)

เพราะถ้าเรายอมรับว่าความจนหรือการมีทรัพยากรน้อยทำให้วิจารณญาณทางการเมืองน้อยตามไปด้วยนั้น ก็เท่ากับว่าเรากำลังย้อนกลับไปยังความคิดแบบ “Property qualification” ซึ่งเป็นแนวคิดทางการเมืองที่กำหนดว่า บุคคลจะมีสิทธิทางการเมืองบางอย่างได้นั้น ต้องมีทรัพย์สินตามเกณฑ์ที่รัฐหรือกฎหมายกำหนด แนวคิดนี้เชื่อว่าผู้ที่มีทรัพย์สินจะต้องมีความรับผิดชอบ มีการศึกษา และมีผลประโยชน์ผูกพันกับความมั่นคง หรือ “มีส่วนได้เสียกับรัฐ” เท่านั้นจึงควรมีเสียงทางการเมือง

แนวคิด Property qualification จะพบมากในรัฐยุคแรกๆ เช่น อังกฤษในศตวรรษที่ 18-19ที่ผู้มีสิทธิเลือกตั้งต้องเป็นเจ้าของที่ดินหรือรายได้ถึงเกณฑ์ที่กำหนด ซึ่งส่งผลให้ชาวนาไร้ที่ดิน ชนชั้นแรงงาน หรือคนยากจนถูกกีดกันจากการเมือง ไม่มีสิทธิเลือกตั้ง หรือสหรัฐยุคเริ่มก่อตั้งประเทศใหม่ๆ ในหลายรัฐกำหนดว่าผู้มีสิทธิเลือกตั้งต้องเป็นชายผิวขาวที่เป็นเจ้าของทรัพย์สิน เช่น บ้านหรือที่ดิน

Property qualification เป็นแนวคิดที่สะท้อนการเมืองแบบชนชั้น ซึ่งขัดกับหลักความเสมอภาคในทางการเมือง ปัจจุบันถูกยกเลิกไปเกือบหมด และแทนที่ด้วยแนวคิด “หนึ่งคนหนึ่งเสียง” เพราะประชาธิปไตยถือว่าผลกระทบจากอำนาจรัฐตกกับทุกคนอย่างเท่าเทียมในฐานะผู้ถูกปกครอง ดังนั้น ความชอบธรรมจึงต้องมาจากความยินยอมของทุกคน ไม่ใช่เฉพาะผู้ที่ “มี”

ประชาธิปไตยไม่ได้ต้องการ “ความฉลาดเชิงเทคนิค” ของผู้เชี่ยวชาญทุกคน แต่ต้องการความสามารถในการรับรู้ผลประโยชน์ของตนเองและแสดงความต้องการนั้นในพื้นที่สาธารณะ เพราะการตัดสินใจทางการเมืองไม่ใช่ข้อสอบวัด IQ และประชาธิปไตยก็ไม่ใช่เครื่องวัดกรองความฉลาดของผู้คน

ข้อกล่าวหาว่าประชาธิปไตยคือการปกครองของคนโง่เกิดจากการคาดหวังว่าระบบการเมืองต้องเลือก “คำตอบที่ดีที่สุด” แต่ประชาธิปไตยไม่ได้สัญญาว่าจะได้คำตอบที่ฉลาดที่สุดประชาธิปไตยสัญญาเพียงว่า..การปกครองต้องเป็นไปตามหลักนิติรัฐ อำนาจจะไม่ถูกผูกขาด ผู้ปกครองจะต้องถูกตรวจสอบ และกระบวนการเปลี่ยนผ่านอำนาจต้องเป็นไปโดยสันติวิธี

ในความหมายนี้ ประชาธิปไตยอาจไม่ฉลาดที่สุด แต่เป็นระบอบที่ยอมรับความไม่สมบูรณ์ของมนุษย์และออกแบบอำนาจโดยไม่ไว้วางใจใครมากเกินไป และนั่นคือเหตุผลที่มันยังคงเป็นระบอบการเมืองที่มีเหตุผลที่สุดเท่าที่มนุษย์เคยสร้างขึ้น ดังนั้น คำดูหมิ่นประชาธิปไตยของคนบางกลุ่มนั้นไม่ใช่ปัญหาของประชาธิปไตย แต่เป็นการไม่ยอมรับความเสมอภาคทางการเมือง การไม่ยอมรับว่าประชาชนทุกคนเป็นเจ้าของอำนาจอธิปไตยอย่างเท่าเทียมกัน

ดร.ธิติ สุวรรณทัต