ในประวัติเศรษฐกิจการเมืองระหว่างประเทศตั้งแต่สงครามโลกครั้งที่สองจบ ความผันผวนของราคาน้ำมันดิบในตลาดโลกได้เกิดขึ้นเป็นระยะๆ ทั้งการถีบตัวพุ่งทะยานอย่างรวดเร็ว หรือการดิ่งหัวตกต่ำลงอย่างฮวบฮาบ หลังสงครามยุติในปี 1945 (๒๔๘๘) ราคาน้ำมันดิบต่อ 1 บาร์เรล (ประมาณ 159 ลิตร) มีราคาไม่เกิน 3 ดอลลาร์สหรัฐ หลังจากนั้นก็มีการปรับตัวขึ้นลงสลับไปมา ด้วยเหตุปัจจัยหลายอย่างประกอบกัน

กฎอุปสงค์-อุปทาน หรือ กฎเสนอ-สนองในวิชาเศรษฐศาสตร์ การเมืองระหว่างประเทศ ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีด้านการขุดเจาะ การค้นพบแหล่งน้ำมันใหม่ และสงคราม คือ ห้าตัวแปรหลักที่มีผลต่อราคาน้ำมันดิบในตลาดโลก

การพุ่งทะยานอย่างผิดปกติของราคาน้ำมันเกิดขึ้นครั้งแรก เมื่อสงครามระหว่างอิสราเอลกับกลุ่มประเทศอาหรับปะทุขึ้นในปี 1973 (๒๕๑๖) ทำให้ราคาน้ำมันถีบตัวจากประมาณ 3 ดอลลาร์ไปเป็น 12 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล อันมีสาเหตุมาจากกลุ่มประเทศอาหรับประกาศต้องการแก้เผ็ดประเทศที่ให้ความช่วยเหลืออิสราเอลในสงครามครั้งนี้ ด้วยการห้ามส่งออกน้ำมัน (oil embargo) ไปยังประเทศเหล่านี้โดยเฉพาะสหรัฐฯ และเนเธอร์แลนด์ พร้อมกับที่กลุ่ม OPEC ประกาศลดกำลังการผลิตน้ำมันเป็นครั้งแรกอีกด้วย

ระดับราคาน้ำมัน ดอลลาร์ ต่อ 1 บาร์เรล ตั้งแต่หลังสงครามโลกครั้งที่ 2

การพุ่งทะยานของราคาน้ำมันครั้งที่สอง เกิดขึ้นในปี 1979-1981 (๒๕๒๒-๒๕๒๔) โดยถีบตัวจากประมาณ 13 ดอลลาร์ขึ้นสู่ระดับเกือบ 40 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล สาเหตุของวิกฤตการณ์น้ำมันครั้งที่นี้เริ่มมาจากการปฏิวัติโค่นล้มพระเจ้าชาห์ กษัตริย์องค์สุดท้ายในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ของอิหร่าน ประเทศผู้ผลิตน้ำมันรายใหญ่ มีการหยุดงานประท้วงของภาคแรงงานอุตสาหกรรมน้ำมัน เหตุการณ์การเมืองภายในประเทศขยายต่อไปเป็นการเมืองระหว่างประเทศเมื่ออิรักประกาศสงครามกับอิหร่านในปี 1980 เพราะอิรักต้องการเป็นพี่เบิ้มในกลุ่มประเทศแถบอ่าวเปอร์เซีย โดยฉวยโอกาสที่อิหร่านกำลังวุ่นวายอยู่กับการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองภายในประเทศเข้าก่อสงครามซึ่งยืดเยื้อไปจนถึงปี 1988

ถ้ายังจำกันได้ วิกฤตการณ์น้ำมันครั้งนี้เป็นสาเหตุทำให้รัฐบาลพลเอกเกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์ (๒๕๒๐-๒๕๒๓) ต้องลาออกต่อมารัฐบาลเปรมเข้ามาบริหารได้มีนโยบายประหยัดพลังงานให้สถานีโทรทัศน์หยุดออกอากาศในเวลา 18.30-20.00 น.

อย่างไรก็ตาม ในปีช่วง 1986 (๒๕๒๙) ด้วยพัฒนาการด้านเทคโนโลยีการขุดเจาะน้ำมันทำให้ต้นทุนการขุดเจาะต่ำลงบวกกับการค้นพบแหล่งน้ำมันใหม่ในสามทวีป คือ แถบยุโรปบริเวณทะเลเหนือ ชายฝั่งด้านตะวันตกของแอฟริกา และอ่าวเม็กซิโกด้านชายฝั่งสหรัฐฯ ทำให้วิกฤตการณ์ราคาน้ำมันครั้งที่สาม กลับกลายเป็นวิกฤตการณ์ราคาน้ำมันตกต่ำแทน การเพิ่มขึ้นด้านอุปทานหรือปริมาณน้ำมันที่มาจากประเทศนอกกลุ่ม OPEC ประกอบกับการผลิตน้ำมันเกินโควตาของบางประเทศในกลุ่ม OPEC โดยเฉพาะพี่ใหญ่อย่างซาอุฯ เอง ทำให้ราคาน้ำมันลงมาเหลือประมาณ 10 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล

วิกฤตการณ์น้ำมันครั้งที่ 4 เกิดขึ้นช่วงปี 1990-1991 (๒๕๓๓-๒๕๓๔) เมื่อสงครามระหว่างอิรักกับคูเวตอุบัติขึ้นและขยายกลายเป็นสงครามอ่าวเปอร์เซีย เมื่อสหรัฐฯ เข้ามาร่วมสมรภูมิด้วย ทำให้ราคาน้ำมันเริ่มไต่ระดับขึ้นอีกครั้งภายหลังสงครามยุติในปี 1991 โดยไปอยู่ที่ประมาณ 25 ดอลลาร์ต่อบาร์เรลในปี 1996 (๒๕๓๙)

วิกฤตการณ์การเงินเอเชียปี 1997 (๒๕๔๐) ที่ต่อมาได้ลุกลามไปถึงรัสเซียและกลุ่มประเทศละตินอเมริกา ทำให้วิกฤตการณ์น้ำมันครั้งที่ 5 กลายเป็นวิกฤตการณ์ราคาตกต่ำอีกครั้ง โดยอยู่ที่ประมาณ 10 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล ช่วงปลายปี 1998 อย่างไรก็ตาม การตกต่ำของราคาน้ำมันครั้งนี้ทำให้ประเทศกลุ่ม OPECกลับมาร่วมมือสมานฉันท์กลมเกลียวกันอีกครั้ง เพื่อไม่ให้ราคาน้ำมันตกต่ำมากไปกว่านี้ เพราะที่ผ่านมาประเทศกลุ่ม OPEC มีความแตกสามัคคีกันอย่างมาก ไม่รักษาสัญญาซึ่งกันและกัน มีการแอบผลิตน้ำมันเกินโควตาที่ได้ตกลงกันไว้บ้าง มีการแอบขายน้ำมันเกินโควตาบ้าง

ปลายปี 1999 (๒๕๔๒) ราคาน้ำมันเริ่มขยับสูงขึ้นอีกครั้งอยู่ที่ประมาณ 24 ดอลลาร์ เพราะ (1) วิกฤตการเงินเอเชียเริ่มคลี่คลายลง หลายประเทศเริ่มฟื้นตัวทางเศรษฐกิจ แนวโน้มความต้องใช้น้ำมันจึงเพิ่มมากขึ้น (2) ภาวะราคาน้ำมันถูกที่ผ่านมา ทำให้ประเทศทั้งในและนอกกลุ่ม OPEC ลดกำลังการผลิตน้ำมัน และ (3) การกลับมาสามัคคีกลมเกลียวกันของประเทศกลุ่ม OPEC และความร่วมมือจากผู้ผลิตกลุ่มนอก OPECในการกำหนดทิศทางราคาน้ำมัน (cartel) เพราะที่ผ่านมาต่างได้รับผลกระทบกระเทือนกันถ้วนหน้ายามที่ภาวะราคาน้ำมันตกต่ำ

หลังเหตุการณ์ 9/11 ปี 2001 (๒๕๔๔) ราคาน้ำมันเริ่มไต่เพดานขึ้นอีกครั้งด้วยปัจจัย เช่น (1) สงครามระหว่างสหรัฐฯ กับ อัฟกานิสถาน ในปีเดียวกัน (2) ปัญหาการเมืองภายในประเทศเวเนซุเอลา ผู้ส่งออกน้ำมันอันดับสี่ของโลกไม่สามารถผลิตน้ำมันได้เพราะมีการนัดหยุดงานของแรงงานในอุตสาหกรรมน้ำมัน ในปี 2002

(3) สงครามระหว่างสหรัฐฯ กับ อิรัก ปี 2003 และ(4) ความต้องการใช้น้ำมันของกลุ่มประเทศเศรษฐกิจเกิดใหม่โดยเฉพาะจีน ทำให้นับแต่ปี 2004 (๒๕๔๗) เป็นต้นมา ราคาน้ำมันขยับขึ้นมาสูงสุดเมื่อกลางปี 2008(๒๕๕๑) ที่ 147.24 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล แต่พอปลายปีก็ดิ่งหัวลงมาอยู่ 32.41 ดอลลาร์ เพราะปัญหาวิกฤตการณ์การเงินในสหรัฐฯ และกลับมายืนที่ระดับ 80 ดอลลาร์ต่อบาร์เรลอีกครั้งช่วงกลางปี 2010 (๒๕๕๓) หลังจากที่สหรัฐฯ ใช้มาตรการ QE หรือการอัดฉีดเงินก้อนโตเข้าไปในระบบเศรษฐกิจ

ระหว่างปี 2010 ถึงกลางปี 2014 ราคาน้ำมันเคลื่อนไหวอยู่ในช่วง 80-120 ดอลลาร์ต่อบาร์เรลหลังจากนั้นราคาน้ำมันโลกก็กลับมาทรุดตัวอย่างรุนแรงอย่างอีกครั้ง หรือที่เรียกว่า ภาวะราคาน้ำมันล่ม (oil crash)เมื่อสหรัฐฯ ได้พัฒนาเทคโนโลยีการขุดเจาะน้ำมันแบบใหม่ที่เรียกว่า hydraulic fracturing สำเร็จ ทำให้สามารถขุดเอาน้ำมันดิบที่ถูกกักอยู่ในชั้นหินดินดาน (shale oil)ซึ่งอยู่ลึกลงไปใต้เปลือกโลกถึงสิบกิโลเมตรขึ้นเอามาใช้ได้ ทำให้มีการค้นพบแหล่งผลิตน้ำมันดิบจากหินดินดานเกือบร้อยแห่งใน 40 กว่าประเทศ โดยเฉพาะที่สหรัฐฯ จีน และรัสเซีย แต่ในตอนนั้น พญามังกรกับพญาหมีขาวนั้นยังมีศักยภาพเรื่องเทคโนโลยีการขุดเจาะแบบ hydraulic fracturing ได้ไม่เท่าพญาอินทรี

ด้วยเทคโนโลยีขุดเจาะน้ำมันดิบจากหินดินดานดังกล่าวทำให้สหรัฐฯ ก้าวขึ้นมาเป็นผู้ผลิตน้ำมันอันดับหนึ่งของโลกตั้งแต่กลางปี 2014 ล้มแชมป์เก่าอย่างซาอุฯ พี่ใหญ่ของกลุ่ม OPEC ที่ผนึกกำลังกับประเทศกลุ่ม OPEC เพื่อธำรงปริมาณการผลิตน้ำมันไว้เท่าเดิมเพื่อรักษาส่วนแบ่งการตลาดเอาไว้ อันทำให้อุปทานหรือปริมาณน้ำมันล้นตลาดโลก ราคาจึงวิ่งลงมาเคลื่อนไหวอยู่ในช่วง 40-70 ดอลลาร์จนถึงปี 2020 อันเป็นปีที่เริ่มเกิดเหตุการณ์โควิด-19 เมื่อการเดินทางทั่วโลกต้องชะงักงันลง คนส่วนใหญ่ต้องกักตัวอยู่ที่บ้าน ราคาน้ำมันก็ปรับลงมาเหลือที่ประมาณ 20 ดอลลาร์ ก่อนที่จะค่อยๆ ไต่ระดับขึ้นไปที่เกือบ 120 ดอลลาร์ เมื่อสงครามรัสเซีย-ยูเครนเริ่มขึ้นในเดือนกุมภาพันธ์ปี 2022 แล้วก็ไต่ระดับกลับลงมาเคลื่อนไหวอยู่ในระหว่าง50-70 กว่าดอลลาร์ ในช่วงปี 2023-2025

และปัจจุบัน ดังที่ทราบกันดีว่า ภายหลังสหรัฐ-อิสราเอลเปิดสงครามกับอิหร่าน เมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ที่ผ่านมา ราคาน้ำมันก็เริ่มทะยานสูงขึ้นอีกครั้งจาก 60 เป็น70, 80 และ 90ดอลลาร์ ภายในระยะเวลาเพียง 2 สัปดาห์ราคาน้ำมันจะขึ้นไปจนเกิน 100 หรือขยับขึ้นมาทำลายสถิติเก่าที่จุดสูงสุด เมื่อกลางปี 2008 (๒๕๕๑) ที่ 147.24 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล หรือไม่นั้น ก็ขึ้นอยู่กับว่าสงครามระหว่างสหรัฐฯ-อิสราเอล กับ อิหร่าน จะยืดเยื้อหรือจบลงอย่างไร และถ้าย้อนกลับไปดูประวัติศาสตร์วิกฤตการณ์น้ำมันที่เกิดขึ้นแต่ละครั้ง มักจะมีประเทศสหรัฐอเมริกาเข้าไปมีส่วนเกี่ยวข้องอยู่ด้วยทุกครั้งไป ไม่โดยทางตรงก็ทางอ้อม....

ดร.ธิติ สุวรรณทัต