ญี่ปุ่นเดิมเป็นประเทศที่ปิดตัวเองมาช้านาน จนเมื่อประมาณ 100 ปีที่แล้วได้ถูกบีบจากสหรัฐอเมริกาให้ต้องยอมเปิดประเทศ ซึ่งหลังจากนั้นมาญี่ปุ่นก็ได้พัฒนาตัวอย่างรวดเร็วขึ้นมาเคียงบ่าเคียงไหล่กับฝ่ายตะวันตก ถึงขนาดที่ในช่วงปี ค.ศ. 1904-1905 กองทัพเรือญี่ปุ่นสามารถพิชิตกองเรือรบรัสเซียได้อย่างง่ายดาย ก่อนจะเข้ารุกรานจีนและเกาหลี และสามารถครอบครองพื้นที่บางส่วนของจีน รวมทั้งกลายเป็นเจ้าอาณานิคมของเกาหลี

แต่แล้วเมื่อญี่ปุ่นถูกฝ่ายตะวันตก (ที่นำโดยสหรัฐอเมริกา) คว่ำบาตรในเรื่องเศรษฐกิจและพลังงาน ญี่ปุ่นก็ได้ตัดสินใจเปิดฉากโจมตีฐานทัพสหรัฐฯ ที่หมู่เกาะโฮโนลูลู แล้วเคลื่อนทัพลงสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในช่วงปี ค.ศ.1941 โดยอ้างว่าเพื่อที่จะขับไล่เจ้าอาณานิคมอังกฤษ ฝรั่งเศส และเนเธอร์แลนด์ ออกไปจากเอเชีย นับเป็นจุดเริ่มต้นของสงครามโลกครั้งที่ 2 ด้านภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก

จนกระทั่ง วันที่ 6 และ 9 สิงหาคม ค.ศ.1945 ญี่ปุ่นก็ยกธงขาว เนื่องจากสหรัฐอเมริกาได้ทิ้งระเบิดปรมาณูเหนือนครฮิโรชิมา และนครนางาซากิ ตามลำดับ ญี่ปุ่นกลายเป็นผู้พ่ายแพ้สงคราม และตกอยู่ในอาณัติของสหรัฐอเมริกา และต้องยอมรับเงื่อนไขการจัดโครงสร้างทางการเมืองเสียใหม่ให้เป็นไปภายใต้ระบอบประชาธิปไตยที่องค์จักรพรรดิอยู่ภายใต้รัฐธรรมนูญ และญี่ปุ่นจะต้องไม่รุกรานประเทศอื่นๆ แต่อย่างใดอีก รัฐธรรมนูญของญี่ปุ่นมาตราที่ 9 ระบุให้ญี่ปุ่นปฏิเสธการสงคราม และการป้องกันประเทศก็มีแค่เพียงกองกำลังป้องกันตัวเอง มิใช่การจัดตั้งกองทัพเหมือนประเทศหนึ่งใด

จากปี ค.ศ.1945 จนถึงปัจจุบันนี้ญี่ปุ่นได้ยืนอยู่บนหลักการแห่งประเทศที่ปฏิเสธสงคราม และยังประกาศวางตนเป็นประเทศผู้รักสันติ (Pacifist) แต่อย่างไรก็ตามสภาพแวดล้อมทางการเมืองระหว่างประเทศทั้งในโลกกว้างและในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิกได้มีการเปลี่ยนแปลงไปอย่างมากมาย เช่น การแพร่ขยายของลัทธิคอมมิวนิสต์ การพัฒนาแสนยานุภาพทางทหารของสหภาพโซเวียต และต่อมาคือรัสเซีย อีกทั้งเกาหลีเหนือก็ได้ก้าวขึ้นมาเป็นประเทศอาวุธนิวเคลียร์ ขณะที่จีนแผ่นดินใหญ่คอมมิวนิสต์ก็สามารถพัฒนาตนเองได้อย่างรวดเร็ว โดยทั้งจีนและรัสเซียก็ยังมีปัญหาข้อพิพาทว่าด้วยเขตแดนทางทะเลค้างคาอยู่ และทั้งจีนกับรัสเซียก็ได้กระชับความสัมพันธ์กันอย่างแนบแน่น ส่วนรัสเซียกับเกาหลีเหนือก็มีความสัมพันธ์เป็นพิเศษระหว่างกัน

นอกจากนั้น จีนก็ได้อ้างสิทธิเหนือบริเวณส่วนใหญ่ของทะเลจีนใต้ และได้ขยายภารกิจทางด้านทหาร และกระชับการร่วมซ้อมรบทางทะเลและอากาศกับรัสเซีย อีกทั้งจีนก็ยังมีความมุ่งมั่นที่จะรวมจีนแผ่นดินใหญ่เข้ากับจีนเกาะไต้หวันด้วยกำลังในที่สุด ซึ่งอาจจะนำไปสู่การคุกคามต่อญี่ปุ่นในอนาคต

ในสภาพการณ์นี้ญี่ปุ่นก็ได้เริ่มปรับตัวให้เข้ากับสภาพการณ์ที่เปลี่ยนแปลงไปเป็นธรรมดาในช่วง 10 กว่าปีที่ผ่านมา เช่น การขยายเขตปฏิบัติการป้องกันตัวเองจากทะเลรอบๆ เกาะไปไกลได้ถึง 1,000 กิโลเมตร การเข้าร่วมในภารกิจร่วมกันป้องกันตนเองระหว่างประเทศ (Collective Defense)ต่อต้านการก่อการร้ายสากล และล่าสุดญี่ปุ่นได้ตัดสินใจที่จะพัฒนาอุตสาหกรรมทางทหาร และการขายอาวุธยุทโธปกรณ์ให้กับมิตรประเทศ รวมทั้งการให้ความช่วยเหลือแบบให้เปล่าต่อฟิลิปปินส์ในเรื่องเรือลาดตระเวนชายฝั่ง เป็นต้น

ที่กล่าวมาทั้งหมดนี้ก็บ่งบอกเป็นที่ค่อนข้างแน่ชัดว่า ญี่ปุ่นได้เลือกแล้วว่าจะยุติการเป็นประเทศที่ไม่ฝักใฝ่สงคราม หรือไม่ใช่ประเทศที่ยึดมั่นในลัทธิอุดมการณ์อันสันติอีกต่อไป และรัฐบาลชุดปัจจุบันของญี่ปุ่นก็มุ่งมั่นที่จะให้ญี่ปุ่นกลับมาเป็นประเทศที่มีความเป็นตัวตนเป็นปกติ (A normal country) เหมือนประเทศอื่นๆ ทั่วโลก เช่น การเปลี่ยนชื่อกองกำลังป้องกันตัวเองเป็น กองทัพ การเพิ่มสมรรถภาพทางทหารทั้งในเชิงรุกและรับและการหารายได้จากการส่งออกอาวุธยุทโธปกรณ์ ไปจนถึงการเสริมสร้างขีดความสามารถ ใช้การพึ่งพาตนเองเป็นหลักแทนการเป็นรัฐที่พึ่งพาสหรัฐอเมริกาที่ได้มีมาตั้งแต่ภายหลังสงครามโลกครั้งที่ 2

อย่างไรก็ตาม แม้ว่าญี่ปุ่นจะมิได้เป็น Pacifist country อีกต่อไป แต่ด้วยความมั่งมี มั่งคั่ง และด้วยขีดความสามารถที่มีความเป็นเลิศที่หลากหลาย ญี่ปุ่นก็ยังอยู่ในวิสัยที่จะมีบทบาทที่จะเสริมสร้างสันติภาพความมั่นคงของประชาคมโลกได้ซึ่งก็ขึ้นกับประชาชนชาวญี่ปุ่นเองแล้วว่ายังจะผสมผสานความรักหวงแหนในเรื่องสันติกับความจำเป็นที่จะต้องเสริมสร้างแสนยานุภาพทางทหารเพื่อการป้องกันตนเองให้มีความสมดุลและไม่คุกคามประชาคมโลกได้อย่างไร

กษิต ภิรมย์

kasitfb@gmail.com