นพ.เปรมศักดิ์ เพียยุระ สว. ให้สัมภาษณ์ถึงกรณีรัฐบาลเปิดรับสมัคร “อาสาพยาบาลชุมชน” เป็นวันแรก ว่า แม้โครงการดังกล่าวจะถูกนำเสนอในฐานะการสร้างเครือข่ายดูแลสุขภาพเชิงรุกและยกระดับการดูแลสุขภาพปฐมภูมิในชุมชน แต่หากพิจารณาในรายละเอียดกลับพบหลายประเด็นที่น่ากังวล และอาจมีนัยทางการเมืองแอบแฝงอยู่เบื้องหลัง

โดยชี้ว่า...

1) โครงการดังกล่าวได้รับการบรรจุเป็นนโยบายของรัฐบาลและมีงบประมาณปี 2570 รองรับ โดยในระยะแรกจะคัดเลือกอาสาพยาบาลชุมชนตำบลละ 1 คน ก่อนขยายผลไปสู่ทุกหมู่บ้านทั่วประเทศในระยะต่อไป ซึ่งเป็นหน้าที่ของกรมสนับสนุนบริการสุขภาพ (สบส.) กระทรวงสาธารณสุข โดยมี นพ.ภูวเดช สุระโคตร อธิบดีกรมสนับสนุนบริการสุขภาพ เป็นประธานกรรมการคัดเลือกระดับประเทศ และให้สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเป็นผู้ดำเนินการคัดเลือกในแต่ละพื้นที่

สำหรับผู้สมัครแบ่งออกเป็น 3 กลุ่ม ได้แก่ ผู้สำเร็จการศึกษาระดับปริญญาตรีทั่วไป ซึ่งต้องผ่านการอบรม 240 ชั่วโมง ผู้สำเร็จการศึกษาระดับปริญญาตรีด้านสุขภาพ อบรม 120 ชั่วโมง และกลุ่มพยาบาลวิชาชีพหรือผู้ประกอบวิชาชีพด้านสุขภาพ ซึ่งจะอบรมเพียง 30 ชั่วโมง

2) นพ.เปรมศักดิ์ มองว่า แม้โครงการจะถูกอ้างว่าเป็นการสร้างงานและเพิ่มกำลังคนด้านสุขภาพ แต่กลับมีความเสี่ยงที่จะถูกใช้เป็นเครื่องมือทางการเมือง โดยเฉพาะการคัดเลือกที่ใช้วิธีสัมภาษณ์เพียงอย่างเดียว ซึ่งอาจเปิดช่องให้เกิดระบบ “เด็กฝาก” หรือการแทรกแซงจากนักการเมืองในพื้นที่

“ผมได้รับข้อมูลว่ามีการฝากคนผ่านนักการเมืองและ สส.จำนวนมาก เพราะตำบลละเพียง 1 คนเท่านั้น การคัดเลือกด้วยการสัมภาษณ์อย่างเดียว ย่อมเปิดช่องให้ใช้ดุลยพินิจอย่างกว้างขวาง จนเกิดข้อครหาว่าคัดเลือกคนของฝ่ายการเมือง วางฐานทางการเมืองหรือเป็นหัวคะแนนระยะยาว เอาเปรียบพรรคฝ่ายตรงข้ามและยังใช้งบหลวงสร้างหัวคะแนนในพื้นที่” นพ.เปรมศักดิ์ กล่าว

3) นพ.เปรมศักดิ์ ตั้งข้อสังเกตว่า การขยายโครงการจากตำบลละ 1 คน ไปสู่หมู่บ้านละ1 คนในอนาคต อาจเป็นการสร้างเครือข่ายทางการเมืองขนาดใหญ่ทั่วประเทศ โดยใช้เงินงบประมาณของรัฐเป็นเครื่องมือ

นี่อาจไม่ใช่แค่โครงการด้านสุขภาพ แต่เป็นการวางแผนสร้างฐานคะแนนทางการเมืองระดับรากหญ้า ใช้เงินหลวงสร้างแกนนำ สร้างหัวคะแนนอย่างแยบยล และเป็นการสืบทอดอำนาจทางการเมืองในอนาคต จึงขอตั้งคำถามถึงความจำเป็นของโครงการ เนื่องจากปัจจุบันประเทศไทยมีอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) รวมถึงผู้ดูแลผู้ป่วยติดเตียง หรือ Caregiver ซึ่งปฏิบัติหน้าที่ด้านสุขภาพในชุมชนอยู่แล้ว ทำให้เกิดความซ้ำซ้อนทั้งด้านภารกิจและงบประมาณ

ถ้ารัฐบาลมีงบประมาณก้อนนี้จริง เหตุใดจึงไม่นำไปช่วยโรงพยาบาลที่กำลังขาดทุน หรือสนับสนุนระบบผู้ดูแลผู้ป่วยติดเตียงที่มีอยู่แล้วให้เข้มแข็งขึ้น แทนที่จะสร้างบุคลากรชุดใหม่ขึ้นมาซ้ำซ้อน และสงสัยว่าโครงสร้างการบริหารของอาสาพยาบาลชุมชน อาจก่อให้เกิดความสับสนและความขัดแย้งในการปฏิบัติงานกับหน่วยบริการสุขภาพเดิมโดยเฉพาะโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล(รพ.สต.) ที่อยู่ภายใต้การกำกับดูแลขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

4) นพ.เปรมศักดิ์ ยังเรียกร้องให้กรรมาธิการงบประมาณและพรรคฝ่ายค้านตรวจสอบโครงการนี้อย่างละเอียด ขณะที่สังคมกำลังจับตาประเด็นทุจริตในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น อาจมีอีกเรื่องที่สำคัญไม่แพ้กัน กำลังดำเนินไปอย่างเงียบๆ คนอาจกำลังสนใจเรื่องอื่น แต่เรื่องนี้สำคัญกว่า เพราะเป็นการสร้างคนด้วยเงินหลวง หากปล่อยผ่านไปง่ายๆวันหนึ่งอาจกลายเป็นเครือข่ายทางการเมืองขนาดใหญ่ทั่วประเทศ

5) ก่อนหน้านี้ นายพัฒนา พร้อมพัฒน์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุข เคยตอบคำถามที่ว่า “มีข้อกังวลจากหลายพื้นที่ว่าการคัดเลือกอสพ.อาจถูกใช้เป็นฐานเสียงทางการเมือง รวมถึงหากมีการเปลี่ยนรัฐบาล โครงการจะดำเนินการต่อหรือไม่” นายพัฒนากล่าวว่า รัฐบาลให้ความสำคัญกับโครงการอาสาพยาบาลอย่างมาก และมั่นใจว่าจะได้รับการสนับสนุนตลอดอายุรัฐบาลชุดนี้ ส่วนอนาคตหากมีการเปลี่ยนแปลงทางการเมือง เชื่อว่าโครงการจะยังคงเดินหน้าต่อ เพราะมีหลักเกณฑ์การคัดเลือก การอบรม และการประเมินผลที่ชัดเจน เน้นคุณภาพการดูแลประชาชนเป็นสำคัญ ไม่ได้เป็นโครงการที่ผูกติดกับรัฐบาลใดรัฐบาลหนึ่ง

เมื่อถามย้ำถึงข้อครหาว่าอาจมีการคัดเลือกบุคคลเพื่อสร้างฐานเสียงให้พรรคการเมือง นายพัฒนากล่าวว่า พรรคการเมืองไม่ได้เข้ามาเกี่ยวข้องกับกระบวนการคัดเลือก โดยจะมีคณะอนุกรรมการระดับจังหวัด ซึ่งมีนายแพทย์สาธารณสุขจังหวัดเป็นประธาน และมีตัวแทนจากภาคส่วนต่างๆรวมถึงตัวแทน อสม.ร่วมพิจารณา จึงเชื่อมั่นได้ว่าการคัดเลือกจะยึดหลักคุณภาพและความโปร่งใสเป็นสำคัญ

6) รศ.ดร.วรพจน์ พรหมสัตยพรต นายกสภาการสาธารณสุขชุมชน ในฐานะตัวแทนของผู้ประกอบวิชาชีพการสาธารณสุขชุมชน กล่าวถึงนโยบาย “อาสาพยาบาล” โดยตั้งข้อสังเกตผล
กระทบที่อาจจะเกิดขึ้นจากนโยบายดังกล่าว โดยเน้นย้ำถึงความปลอดภัยของประชาชนเป็นที่ตั้ง ซึ่งทางสภาการสาธารณสุขชุมชนเข้าใจและเห็นใจในสถานการณ์ความแออัดและภาระงานที่ล้นมือของบุคลากรทางการแพทย์ในปัจจุบัน

อย่างไรก็ตาม การนำ “อาสาพยาบาล”เข้ามาปฏิบัติงานที่เกี่ยวข้องกับการดูแลสุขภาพของประชาชนโดยตรงนั้น จำเป็นต้องพิจารณาอย่างรัดกุมและรอบด้าน โดยเฉพาะในประเด็นขอบเขตอำนาจหน้าที่และข้อกฎหมาย ซึ่ง “การบริการสุขภาพประชาชน ไม่ใช่เพียงเรื่องของจิตอาสา แต่เป็นเรื่องของ “มาตรฐานและจรรยาบรรณแห่งวิชาชีพ” ทั้งนี้การให้ผู้ที่ไม่ได้ผ่านการศึกษาและฝึกปฏิบัติตามมาตรฐานวิชาชีพ มาทำหัตถการหรือให้คำแนะนำทางสุขภาพ อาจสุ่มเสี่ยงต่อความปลอดภัยของผู้ป่วยและอาจเกิดปัญหาความรับผิดชอบทางกฎหมาย
ตามมาหากเกิดข้อผิดพลาด”

นายกสภาการสาธารณสุขชุมชน มีข้อห่วงใยและได้ชี้แจงถึงข้อห่วงใย ดังนี้

1. ความทับซ้อนของขอบเขตงาน

ซึ่งนโยบายนี้อาจทำให้เกิดความสับสนในบทบาทหน้าที่ระหว่างอาสาพยาบาล กับ อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ผู้ดูแลผู้สูงอายุ หรือผู้มีภาวะพึ่งพิง (Care Giver ; CG)  ที่ปฏิบัติงานในชุมชนเพื่อดูแลสุขภาพระดับปฐมภูมิอยู่แล้ว

2. มาตรฐานความปลอดภัยของประชาชน

การประเมินอาการเจ็บป่วย การทำแผล หรือการดูแลผู้ป่วยติดเตียง จำเป็นต้องใช้ทักษะทางวิชาการที่ถูกต้อง ทั้งนี้ การอบรมระยะสั้นอาจไม่เพียงพอต่อการรับมือกับภาวะฉุกเฉินหรือโรคแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้นได้

3. รัฐบาลควรให้ความสำคัญกับการพัฒนาศักยภาพและรักษาบุคลากรเดิมในระบบ

ด้วยการลดภาระงานที่ไม่จำเป็น และเพิ่มอัตรากำลังบุคลากรในระบบสุขภาพปฐมภูมิให้ครบตามกรอบโครงสร้าง (ที่ยังคงตกหล่นอยู่) ทั้งนี้ ข้อเสนอดังกล่าวจึงเป็นข้อเสนอแนะเชิงนโยบายต่อรัฐบาล เพื่อเป็นการพัฒนาระบบการสาธารณสุขไทยให้ยั่งยืน

สภาการสาธารณสุขชุมชน  ได้เสนอแนวทางที่เป็นรูปธรรมต่อรัฐบาล ดังนี้

1.ยกระดับศักยภาพบุคลากรเดิม

สนับสนุนงบประมาณและเครื่องมือทางแพทย์ที่ทันสมัยให้กับ รพ.สต. และหน่วยบริการปฐมภูมิ เพื่อให้ผู้ประกอบวิชาชีพการสาธารณสุขชุมชน และกลุ่มสหวิชาชีพสามารถทำงานได้อย่างเต็มศักยภาพ

2.บูรณาการการทำงานร่วมกันกับ อสม.

หากต้องการดึงการมีส่วนร่วมของชุมชน ควรต่อยอดจากระบบ “อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.)” ที่เข้มแข็งอยู่แล้ว โดยกำหนดบทบาทให้ชัดเจนว่าเป็นการ “ส่งเสริม
สุขภาพและการควบคุมป้องกันโรค” ภายใต้การกำกับดูแลของผู้ประกอบวิชาชีพการสาธารณสุขชุมชน และทีมสหวิชาชีพ 

3.กำหนดกรอบกฎหมายให้ชัดเจน

หากยังยืนยันที่จะผลักดันนโยบายอาสาพยาบาล ซึ่งจะต้องมีการออกระเบียบ ข้อบังคับที่ระบุขอบเขตการทำงานอย่างจำกัด และต้องอยู่ภายใต้การควบคุมของผู้ประกอบวิชาชีพนั้นๆ 

อย่างไรก็ตาม นายกสภาฯ กล่าวทิ้งท้ายว่า  ผู้ประกอบวิชาชีพการสาธารณสุขชุมชนพร้อมที่จะร่วมมือกับทุกภาคส่วนในการฝ่าวิกฤตด้านสาธารณสุข เพื่อสุขภาพที่ดีของพี่น้องประชาชนต่อไป 

รอดูกันว่า รัฐบาลจะยังคงเดินหน้า หรือรับฟังเสียงทักท้วงเหล่านี้

จิตกร บุษบา