บัตรลุงตู่ หรือบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ เกิดขึ้นครั้งแรก ยุครัฐบาลนายกฯลุงตู่

เริ่มใช้ตั้งแต่ตุลาคม 2560 (งบประมาณปี’61) ข้อมูลณ พ.ค. 2569 ผู้มีบัตรฯ 13.19 ล้านคน

ล่าสุด ยุครัฐบาลนายกฯอนุทิน ได้มีการพิจารณาผลการลงทะเบียนและการตรวจสอบคุณสมบัติตามโครงการลงทะเบียนเพื่อสวัสดิการแห่งรัฐ ปี 2569

ปรากฏว่า มีผู้ผ่านเกณฑ์ 9.51 ล้านคน

จากผู้ลงทะเบียน 18.82 ล้านคน (ส่วนหนึ่ง คือ ผู้ไม่มีบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ ที่มหาดไทยได้ลงพื้นที่สำรวจเชิงรุกทั่วประเทศ 5.38 ล้านคนด้วย)

1. ยุคอดีตนายกฯ ทักษิณ เคยประกาศลงทะเบียนคนจน

นายเสนาะ เทียนทอง อดีตผู้จัดการรัฐบาลทักษิณ เคยเปิดเผยว่า การจดทะเบียนคนจนในยุคทักษิณ ตนเคยแนะนำทักษิณว่า

“...ทำไม่ได้นะ ไปประกาศเฉยๆ ไม่ได้ การประกาศสงครามความยากจน แต่เอาเขามาขึ้นทะเบียนเฉยๆ คนที่เป็นหนี้สินอยู่ แต่ไม่ใช่คนจนก็มาจดทะเบียนด้วยนะมันจะบานปลายกันไปใหญ่น้องไปให้เขาจดทะเบียนพี่ไม่เห็นด้วย มองด้วยจิตสำนึกมันปฏิบัติไม่ได้ มันทำไม่ได้ มันได้แต่ตัวเลขมาโชว์ตอนเลือกตั้งแต่หลังจากนั้นมันไม่มีผลจริง…

แต่ทักษิณบอกว่า “โธ่...พี่เหนาะ คนตาบอดมันกลัวเสือเหรอถ้าเราไม่พูดแบบนี้ เราจะได้เสียงเหรอ...”

ช่วงนั้น คือ ช่วงก่อนเลือกตั้งสมัยที่ 2 ของอดีตนายกฯทักษิณ แล้วชนะเลือกตั้ง ก็ไม่มีการช่วยเหลือคนจนที่ลงทะเบียนไว้แต่อย่างใด กระทั่งถูกขับไล่กรณีทุจริต และถูกรัฐประหาร

2. บัตรสวัสดิการแห่งรัฐ หรือบัตรลุงตู่ เกิดขึ้นยุครัฐบาลนายกฯลุงตู่

อดีตนายกฯ พลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา เคยกล่าวถึงบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ ไว้ในหลายโอกาส

โดยเน้นย้ำเสมอว่า โครงการนี้ ไม่ใช่การแบ่งแยกชนชั้น และไม่ใช่ “บัตรคนจน” แต่เป็นกลไกที่รัฐบาลตั้งใจสร้างขึ้นเพื่อช่วยเหลือ ลดภาระค่าครองชีพ และสร้างความสุขให้แก่ผู้มีรายได้น้อยอย่างแท้จริง

อดีตนายกฯลุงตู่ เคยระบุชัดว่า ไม่อยากให้สังคมเรียกว่าบัตรคนจน เพราะมองว่าเป็นการตีตรา และแบ่งแยกชนชั้น โดยเสนอให้เรียกชื่อว่า “บัตรแห่งความสุข” เพื่อสะท้อนถึงเจตนาของรัฐบาลที่ต้องการยกระดับคุณภาพชีวิตและเติมเต็มความสุขให้ประชาชน

ในการประชุมแถลงนโยบายและการชี้แจงงบประมาณ อดีตนายกฯลุงตู่เคยย้ำว่า โครงการนี้ คือ การนำเงินภาษีมาจัดสรรเพื่อ “ให้ความเป็นธรรมกับผู้มีรายได้น้อย” โดยมีกฎกติกาการ
คัดกรองที่ชัดเจน ไม่ใช่การแจกเงินอย่างไร้ทิศทาง ไม่ใช่ประชานิยมไร้หลักเกณฑ์ แต่เป็นการช่วยจ่ายในสิ่งจำเป็น เช่น ค่าอุปโภค-บริโภคค่าน้ำ ค่าไฟ และค่าเดินทาง

อดีตนายกฯ ลุงตู่เคยกล่าวเตือนกลุ่มคนที่มีฐานะ มีที่ดิน หรือมีบ้านหลังใหญ่ แต่พยายามแจ้งยอดเงินในบัญชีให้ดูน้อยเพื่อขอรับสิทธิ โดยขอความร่วมมือให้ “สละสิทธิ์ และอย่ามาแย่งโอกาสของผู้ที่เดือดร้อนจริงๆ” พร้อมเคยวางแนวทางให้มีการตรวจสอบและคัดกรองข้อมูลอย่างเข้มงวดทุกปี เพื่อคัดกรองกลุ่มคนจนไม่จริงออกจากระบบด้วย

3. ตลอดสมัยรัฐบาลลุงตู่ ใช้งบสนับสนุนโครงการบัตรสวัสดิการฯ ทั้งสิ้น กว่า 3 แสนล้านบาท

ตลอดระยะเวลา 6 ปี (ปีงบประมาณ 2561–2566) ในยุครัฐบาลลุงตู่ โครงการบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ (บัตรลุงตู่) ได้จัดสรรและใช้เงินงบประมาณรวม 333,229 ล้านบาท (ประมาณ 3.33 แสนล้านบาท) เพื่อช่วยเหลือค่าครองชีพผู้มีรายได้น้อย จำนวนกว่า 14 ล้านคน

งบประมาณปี 2561: วงเงิน 43,614 ล้านบาท (ผู้รับสิทธิ 14.2 ล้านคน)

ปี 2562: วงเงิน 93,155 ล้านบาท (ผู้รับสิทธิ 14.6ล้านคน (เป็นปีที่มีมาตรการอุดหนุนและเติมเงินพิเศษสูงที่สุด)

ปี 2563: วงเงิน 47,843 ล้านบาท (ผู้รับสิทธิ 13.9 ล้านคน)

ปี 2564: วงเงิน 48,216 ล้านบาท (ผู้รับสิทธิ 13.5ล้านคน)

ปี 2565: วงเงิน 34,986 ล้านบาท (ผู้รับสิทธิ 13.2ล้านคน)

ปี 2566: วงเงิน 65,413.8 ล้านบาท...

หลายคนลืม หรือแกล้งลืม... สมัยรัฐบาลลุงตู่ โครงการนี้ถูกโจมตี บูลลี่ ด้อยค่าสารพัด

แต่อดีตนายกฯ ลุงตู่ แสดงให้เห็นความมุ่งมั่น ตั้งใจช่วยเหลือคนยากจนจริงๆ ทำต่อเนื่องมาโดยตลอด และพยายามให้มีการคัดกรองคนจนไม่จริงออกไปด้วย

คนบางกลุ่ม ที่เคยด้อยค่าโจมตีโครงการนี้มาตั้งแต่สมัยรัฐบาลลุงตู่ กำลังปั่นกระแสโจมตีรัฐบาลปัจจุบันที่พยายามคัดกรองโครงการในขณะนี้ด้วย)

4. คุณสมบัติผู้รับบัตรสวัสดิการแห่งรัฐยุคแรก

สมัยรัฐบาลลุงตู่ บัตรสวัสดิการแห่งรัฐ เป็นหนึ่งในโครงการ National e-Payment

เริ่มจากการกำหนดให้มีโครงการลงทะเบียนเพื่อสวัสดิการแห่งรัฐ ตั้งแต่ พ.ศ.2559 เพื่อเป็นฐานข้อมูลในการออกแบบนโยบายหรือมาตรการในการยกระดับการจัดสวัสดิการต่างๆ ของหน่วยงานภาครัฐ ให้แก่ผู้มีรายได้น้อยที่ต้องการความช่วยเหลือจากภาครัฐ

ยุคแรก ผู้มีสิทธิลงทะเบียนเพื่อรับสวัสดิการแห่งรัฐ ต้องมีคุณสมบัติ เช่น มีสัญชาติไทย อายุตั้งแต่ 18 ปีบริบูรณ์ขึ้นไป,ว่างงาน หรือมีรายได้ที่เกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2559 ไม่เกิน 100,000 บาท

ไม่มีหรือมีทรัพย์สินทางการเงิน ได้แก่ เงินฝากธนาคาร สลากออมสิน สลากธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร พันธบัตร ตราสารหนี้ รวมทั้งสิ้นไม่เกิน 100,000 บาท ณ เวลาใดเวลาหนึ่ง ฯลฯ

แต่ละเดือน ผู้ที่ได้สิทธิจากบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ จะได้รับเงินจากภาครัฐในการใช้จ่ายซื้อสินค้าอุปโภค-บริโภค และใช้จ่ายสำหรับการเดินทางในชีวิตประจำวัน เพื่อชำระค่าสินค้าและบริการผ่านเครื่องรับชำระเงินอิเล็กทรอนิกส์ของหน่วยงานหรือร้านค้าที่กำหนด เมื่อชำระค่าสินค้าและบริการแล้ววงเงินในบัตรฯจะลดลงตามยอดที่ใช้จ่าย วงเงินคงเหลือของเดือนที่ผ่านมาจะไม่มีการสะสมในเดือนถัดไป ไม่สามารถถอนวงเงินสวัสดิการออกจากบัตรเป็นเงินสดได้ ฯลฯ

5. การปรับเปลี่ยนเกณฑ์คัดกรอง “บัตรสวัสดิการแห่งรัฐ”

จากที่มีเสียงวิพากษ์วิจารณ์โจมตี ว่าโครงการมีคนไม่จนจริง รับประโยชน์อยู่จำนวนมาก

ปัจจุบัน (ปี 2569) ยุครัฐบาลนายกฯอนุทิน รมว.คลัง ดร.เอกนิติ มีการยกระดับความเข้มงวดในการคัดกรองเพิ่มขึ้น เปลี่ยนจาก “เกณฑ์ส่วนบุคคลแบบกว้างๆ” มาเป็น “ระบบตรวจสอบรายบุคคล ควบคู่ครอบครัวและทรัพย์สินเชิงลึก” เพื่อเป็นตะแกรงร่อนเอาคนที่ไม่จนจริงออกจากระบบ

ข้อมูลจาก AI สรุปตารางเปรียบเทียบวิวัฒนาการเกณฑ์คัดกรองจากอดีตสู่ปัจจุบัน

ดร.เอกนิติ นิติทัณฑ์ประภาศ รองนายกฯ และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง เปิดเผยว่า ปีนี้รัฐบาลได้ยกระดับมาตรการคัดกรองอย่างเข้มงวด ส่งผลให้ยอดผู้ที่ได้รับสิทธิลดลงอย่างมีนัยสำคัญ จากจำนวนผู้ลงทะเบียนทั้งหมด 18.82 ล้านราย มีผู้ผ่านเกณฑ์คุณสมบัติ 9.51 ล้านราย

สาเหตุที่จำนวนผู้ไม่ผ่านเกณฑ์มีสัดส่วนเกือบครึ่งหนึ่งของยอดลงทะเบียน นายเอกนิติชี้แจงว่า เป็นผลมาจากการปรับปรุงระบบตรวจสอบให้มีความรัดกุมและโปร่งใสมากขึ้น โดยมีการนำข้อมูลไปตรวจสอบไขว้กับฐานข้อมูลสำคัญของรัฐแบบเรียลไทม์ ทั้งฐานข้อมูลการเสียภาษี การถือครองที่ดิน รายได้ต่อปี และการถือครองรถยนต์ เพื่อคัดกรองผู้ที่ไม่ได้มีฐานะยากจนตามเกณฑ์ที่กำหนดออกไปจากระบบอย่างชัดเจน ซึ่งเจตนารมณ์หลัก คือ การมุ่งเป้าช่วยเหลือกลุ่มคนที่ลำบากที่สุดอย่างแท้จริง เช่น ผู้สูงอายุที่เป็นผู้ป่วยติดเตียงและไร้รายได้เลี้ยงตนเอง เพื่อจัดสรรงบประมาณด้านสวัสดิการของรัฐให้ถึงมือผู้ที่ไม่มีที่พึ่งอย่างแม่นยำที่สุด

รมว.คลังยืนยันว่า กระบวนการทั้งหมดสามารถตรวจสอบได้ โดยประชาชนสามารถเข้าไปเช็คสิทธิของตนเองผ่านระบบออนไลน์ ซึ่งจะมีการแสดงรายละเอียดอย่างชัดเจนว่าถูกตัดสิทธิเนื่องจากไม่ผ่านเงื่อนไขในข้อใด และหากผู้สมัครมั่นใจว่าข้อมูลมีความคลาดเคลื่อนหรือได้รับผลกระทบอย่างไม่เป็นธรรม รัฐบาลได้เปิดช่องทางให้สามารถยื่นอุทธรณ์เพื่อขอตรวจสอบคุณสมบัติใหม่อีกครั้งได้ ตามขั้นตอนที่กำหนด เพื่อให้มั่นใจว่าจะไม่มีผู้ที่ตกเกณฑ์ยากจนตัวจริงตกหล่นจากการได้รับสวัสดิการในครั้งนี้

อย่างไรก็ตาม ปีนี้ รัฐบาลจัดเตรียมงบประมาณไว้ดูแลโครงการสวัสดิการแห่งรัฐกว่า 42,000 ล้านบาท ในอนาคต จะมีโครงการพัฒนาคุณภาพชีวิต อาชีพต่างๆ ต่อไปด้วย

สำหรับคนที่ลงทะเบียนแล้วไม่ผ่านเกณฑ์ จะได้รับสิทธิโครงการไทยช่วยไทยพลัส และโครงการอื่นๆ ต่อไป

6. ผมเคยกล่าวไว้หลายครั้งว่า การคัดกรองเป็นสิ่งที่รัฐบาลใดก็ตามทำแล้ว จะมีคนไม่ชอบ มีคนเสียประโยชน์ แต่ผมยังยืนยันว่า สนับสนุนให้ทำ เพื่อประโยชน์ส่วนรวม เพื่อประสิทธิภาพโครงการ ตามเจตนารมณ์ลุงตู่

ในการคัดกรอง หากข้อมูลคลาดเคลื่อน ไม่อัปเดต เช่น ครอบครองซากรถเก่าไม่มีสภาพใช้งานแล้ว แต่ยังอยู่ในระบบทะเบียน ก็ควรช่วยเหลือให้สิทธิประชาชน ในขั้นตอนอุทธรณ์ที่มีอยู่ เป็นต้น

แต่ไม่ใช่การปั่นวาทกรรมโจมตี ใส่ร้าย สาดโคลนคนทำงาน หรือปั่นกระแสว่ารัฐบาลถังแตก ซึ่งเป็นคนละเรื่องกับการคัดกรองเพื่อประสิทธิภาพของโครงการ

ในยุครัฐบาลปัจจุบัน คณะกรรมการประชารัฐสวัสดิการเพื่อเศรษฐกิจฐานรากและสังคม (ดร.เอกนิติ รมว.คลัง รองนายกฯ เป็นประธาน) ได้วางหลักเกณฑ์ใหม่ การปรับปรุงทั้งเกณฑ์เกี่ยวกับรายได้ ทรัพย์สิน ฯลฯ เพื่อกรองเอาคนที่ไม่ยากจนข้นแค้น (อยากจน)ออกไป แล้ว มท.ออกไปค้นหาคนที่ไม่เคยได้บัตรฯ ที่อยู่หัวหมู่บ้าน-ท้ายหมู่บ้าน กระทั่งได้ชื่อมา 5 ล้านกว่าคน เอามาคัดกรองครั้งนี้ด้วย

หลักการที่เราควรยืนยัน คือ มันต้องคัดกรอง 13.19 ล้านคนเดิม

ประการต่อมา ต้องชื่นชมที่รัฐบาลลงไปค้นหาเชิงรุก จนได้คนที่ยังไม่เคยได้สิทธิสวัสดิการเข้ามาตรวจคุณสมบัติรอบนี้ด้วย อีก 5.4 ล้านคนครับ (นี่ก็หลายคนเรียกร้องนะ)

เมื่อเอาชื่อทั้งหมด เข้าตะแกรงร่อน คัดกรอง ผ่านหลักเกณฑ์ใหม่ ที่ปรับเรื่องรายได้ ทรัพย์สิน สินเชื่อ (ไม่รวมสินเชื่อเกษตร) ฯลฯ โดยใช้ฐานข้อมูลในระบบของรัฐ เช่น ที่จดทะเบียนบ้าน รถ ภาษี การเงิน ฯลฯ ไม่ใช่ไปสัมภาษณ์ทีละคน 18 ล้านคน

ใครไม่ผ่าน แต่ยืนยันว่าตนเองมีคุณสมบัติตามเกณฑ์ใหม่ ก็มีทางให้ยื่นอุทธรณ์ภายใน 31 ก.ค.นี้ เผื่อว่าข้อมูลในระบบรัฐไม่อัปเดต เขาก็มีช่องทางให้แก้ไข พิจารณาใหม่อยู่

ส่วนที่เราเห็นฝ่ายการเมืองปั่นๆ กันอยู่...

รัฐบาลช่วยเท่านี้ ฝ่ายค้านก็แค่เกทับว่าจะช่วยมากกว่า (เจ้าบุญทุ่ม)

รัฐบาลวางกรอบคัดกรองเข้มแบบนี้ ฝ่ายค้านก็แค่บอกว่าจะเปิดช่องมากกว่า (แม่พระ)

ถ้ารัฐบาลไม่คัดกรอง ช่วยต่อไปทั้งหมด ฝ่ายค้านก็แค่จิกกัดว่าประชานิยม แจกเงินหาเสียงเสียงคนไม่จนจริง ไม่คัดกรองคนที่ไม่ควรได้ออกไป ฯลฯ เหมือนที่ลุงตู่เคยโดนนั่นแหละครับ

แค่ใช้ปาก น้ำลาย หรือจิ้มพิมพ์ข้อความแป๊บเดียว เสร็จแล้ว

ในโลกของการทำงานจริง... ไม่ว่าจะวางหลักเกณฑ์แค่ไหน ก็ต้องมีคนจำนวนหนึ่งที่ไม่ได้ และเสียใจครับ (รีบยื่นอุทธรณ์ภายในสิ้นเดือน ก.ค.นี้ครับ)

ส่วนการเล่นการเมืองตีกิน ปั่นแปะ ไม่ดูข้อมูลข้อเท็จจริง ดิสเครดิต หาเสียงกับดราม่าลูกเดียว เล่นบทผู้เห็นใจคนจน แต่ไม่แยกแยะหลักการอะไรเลย นั่นคือการเมืองน้ำเน่าที่คนไทยเบื่อแสนเบื่อ

สุดท้าย จะสังเกตว่า รัฐบาลปัจจุบัน ต่อยอดจากโครงการสมัยรัฐบาลลุงตู่หลายเรื่อง เช่น คนละครึ่ง การลงทุนโครงสร้างพื้นฐาน โครงการน้ำ งานความมั่นคง กองทัพ ฯลฯ

บัตรสวัสดิการแห่งรัฐ ปี’69 เป็นอีกหนึ่งโครงการที่ต่อยอดยกเครื่อง เพิ่มประสิทธิภาพ จาก “บัตรลุงตู่” ในยุครัฐบาลพลเอกประยุทธ์ สู่ยุครัฐบาลนายกฯอนุทิน+ขุนคลังน้าเอก

สันติสุข มะโรงศรี