การฟ้องปิดปาก (Strategic Lawsuit Against Public Participation : SLAPP) คืออะไร?

และทำไมการฟ้องหมิ่นประมาททุกกรณี ก็ไม่ใช่ว่าจะอ้างเป็นการฟ้องปิดปากได้ทั้งหมด ?

1. กรณีศาลอาญายกฟ้องชั้นตรวจคำฟ้อง คดีที่อดีตปลัดจังหวัดภูเก็ตเป็นโจทก์ ฟ้องเจ้าของที่ดินใน จ.ภูเก็ต เป็นจำเลยกล่าวหาว่าหมิ่นประมาท-แจ้งความเท็จ หาว่าตนทุจริตเรียกรับเงิน 1 ล้านบาท แลกกับแก้ไขเอกสารครอบครองที่ดิน

ศาลอาญาพิเคราะห์คำฟ้องประกอบพยานหลักฐานในสำนวนแล้ว เห็นว่า ข้อความที่โจทก์บรรยายในคำฟ้อง ว่าจำเลยร้องทุกข์ให้ดำเนินคดีกับโจทก์ในความผิดเกี่ยวกับการทุจริตและประพฤติมิชอบขณะโจทก์ดำรงตำแหน่งปลัดจังหวัดภูเก็ต โดยอ้างว่าโจทก์เรียกร้องเงินจำนวน 1 ล้านบาทจากจำเลย ซึ่งโจทก์ยอมรับว่าจำเลยโอนเงินเข้าบัญชีเงินฝากบุคคล คือ น.ส.สุภาวดี สมัครกิจ ที่โจทก์แจ้งให้จำเลยทราบว่าเป็นการกู้ยืมเงิน แต่โจทก์กลับไม่มีหลักฐานการกู้ยืมเงินตามกฎหมายที่ชัดเจนมาแสดงให้เห็นว่า ข้อเท็จจริงเป็นดังที่โจทก์อ้าง

ในชั้นนี้ การฟ้องคดีมีข้อบ่งชี้ว่า เป็นเพราะเหตุที่จำเลยเปิดเผยข้อมูลการทุจริตหรือประพฤติมิชอบตามกฎหมายต่อเจ้าพนักงานตำรวจ จึงมีลักษณะเป็นคดีราษฎรเป็นโจทก์ ที่มีพยานหลักฐานในเบื้องต้นว่า โจทก์ฟ้องคดีไม่สุจริต โดยมุ่งหวังผลอย่างอื่นยิ่งกว่าประโยชน์ที่พึงได้โดยชอบ ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 161/1

พิพากษายกฟ้อง

2. น่าคิดว่า ศาลยกฟ้อง โดยให้เหตุผลเรื่อง “ฟ้องคดีไม่สุจริต โดยมุ่งหวังผลอย่างอื่นยิ่งกว่าประโยชน์ที่พึงได้โดยชอบ”

มาตรา 161/1 กำหนดให้ศาลสามารถยกฟ้องได้ หากเห็นว่าคดีถูกนำมาฟ้องโดยไม่สุจริต หรือเป็นการบิดเบือนข้อเท็จจริงเพื่อกลั่นแกล้งจำเลย หรือหวังผลอย่างอื่นที่มิใช่เพื่อคุ้มครองสิทธิตามกฎหมาย

คดีนี้ ถือเป็นคดีแรกของศาลอาญา ที่ปรากฏเป็นข่าวว่า ศาลมีคำพิพากษายกฟ้องในชั้นตรวจคำฟ้องเลย โดยที่ยังไม่มีการไต่สวนมูลฟ้องโจทก์เลย ภายหลังจากที่มีการประกาศในราชกิจจานุเบกษา เผยแพร่วันที่ 30 พฤษภาคม 2569 ที่นายอดิศักดิ์ตันติวงศ์ ประธานศาลฎีกา ได้ลงนามในคำแนะนำของประธานศาลฎีกา เกี่ยวกับการดำเนินคดีโดยไม่สุจริตในคดีอาญา พ.ศ.2569 โดยมีเป้าหมายชัดเจนเพื่อสกัดกั้นไม่ให้บุคคลใดนำสถาบันศาลไปใช้เป็นเครื่องมือในการบิดเบือน กลั่นแกล้ง หรือจำกัดเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นโดยสุจริตของประชาชน

3. หมดยุคการรับฟ้องไปก่อน แล้วให้จำเลยไปต่อสู้ในชั้นพิจารณาคดี

เพราะมันสร้างภาระ ต้นทุน ผลกระทบ แก่ผู้ที่ถูกฟ้องปิดปาก และเกิดคดีรกโรงรกศาล

หากเขาพูดความจริงที่เป็นประโยชน์ต่อสาธารณะ และไม่ได้มีผลประโยชน์ส่วนตัวแอบแฝง เช่น เจตนากลั่นแกล้ง ทำลายคู่แข่ง หรือแม้แต่มีลักษณะเป็นพวกอินฟลู หิวแสง หิวยอดไลก์-ยอดแชร์ เพื่อแลกกับผลประโยชน์ส่วนตัวโดยเจตนากล่าวหาคนอื่นแบบเสียๆ หายๆ หวือหวา ฮือฮา ด่าแรงๆ บิดเบือนความจริงให้คนสะใจ เอายอดในโซเชียล แต่สร้างความเสียหายแก่ผู้อื่นโดยไม่เป็นธรรม

การเปิดเผยข้อมูลต่อสาธารณะยังต้องตั้งอยู่บนพื้นฐานของข้อเท็จจริง มีพยานหลักฐานรองรับ และกระทำโดยสุจริต เพื่อให้ได้รับความคุ้มครองตามกฎหมาย

มิใช่ว่ากรณีบิดเบือน ปั่นกระแส ให้ร้ายสาดโคลน โดยมีผลประโยชน์แอบแฝงบางประการ เมื่อถูกฟ้องร้องจะอ้างว่าเป็นการฟ้องปิดปากทุกครั้งไป ก็หาได้ไม่

4. ขอบคุณศาลยุติธรรม ที่มีการวางแนวทางเช่นนี้

ผมเป็นคนหนึ่ง ที่เคยถูกฟ้องร้อง และเชื่อว่าเป็นการฟ้องปิดปาก จากการทำหน้าที่สื่อมวลชน เพราะฟ้องแล้ว เขาขอให้ศาลห้ามมิให้ผมนำเสนอเรื่องดังกล่าวต่อด้วย โดยฟ้องทั้งอาญาและแพ่ง ทั้งๆ ที่ ผมรายงานข้อมูลตามที่มีการตรวจสอบโดย ป.ป.ช.

แต่ที่ผ่านมา ผมก็ก้มหน้าก้มตาสู้คดี ไม่ไปร้องที่ไหน

เมื่อท่านประธานศาลฎีกา “อดิศักดิ์ ตันติวงศ์” ออกคำแนะนำ สกัดกั้นการฟ้องคดีปิดปาก (Anti-SLAPP) ผมเห็นว่า แนวทางดังกล่าว ถ้านำไปใช้จริง แม่นยำ จะเป็นประโยชน์มาก

เนื้อหาคำแนะนำของประธานศาลฎีกา สรุปว่า

ศาลสามารถพิจารณาและตรวจสอบการใช้สิทธิฟ้องคดีอาญา ที่อาจมีลักษณะเป็นการกลั่นแกล้ง เอาเปรียบ หรือมุ่งสร้างภาระแก่คู่ความโดยไม่สมควร เป็นการยืนยันหลักการสำคัญว่า กระบวนการยุติธรรมจะต้องไม่ถูกนำไปใช้ในลักษณะบิดเบือนจากวัตถุประสงค์ของกฎหมาย หรือใช้เป็นเครื่องมือในการคุกคามสิทธิและเสรีภาพของบุคคล

โดยให้แนวทางเกี่ยวกับลักษณะของการฟ้องคดี ที่อาจเข้าข่ายเป็นการดำเนินคดีโดยไม่สุจริตไว้ เช่น

การฟ้องคดีที่มีลักษณะก่อกวน ข่มขู่ คุกคาม หรือสร้างความเดือดร้อนแก่จำเลยเกินสมควร,

การใช้การดำเนินคดีเพื่อกดดันให้คู่ความกระทำการหรือละเว้นกระทำการเพื่อผลประโยชน์อันมิชอบ,

ตลอดจนกรณีที่มีการกล่าวอ้างข้อเท็จจริงอันเป็นเท็จ บิดเบือนข้อเท็จจริง หรือปกปิดข้อเท็จจริงสำคัญต่อศาล

นอกจากนี้ คำแนะนำยังได้กำหนดพฤติการณ์ที่พึงถือเป็นเหตุอันควรสงสัยว่ามีการฟ้องคดีโดยไม่สุจริต เพื่อให้ศาลสามารถใช้ดุลพินิจในการตรวจสอบได้อย่างรอบคอบ เช่น

การยื่นฟ้องคดีในศาลที่อยู่ห่างไกลจากภูมิลำเนาหรือสถานที่ทำงานของจำเลยโดยไม่มีเหตุจำเป็นอันเกี่ยวข้องกับการพิจารณาคดี,

การฟ้องคดีหลายคดีจากข้อเท็จจริงหรือเหตุการณ์เดียวกันเพื่อสร้างภาระในการต่อสู้คดี,

รวมถึงการฟ้องบุคคลที่ใช้สิทธิตามกฎหมายหรือแสดงความคิดเห็นโดยสุจริตเพื่อประโยชน์สาธารณะ เช่น การปกป้องสิทธิมนุษยชน ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม สิทธิผู้บริโภค สิทธิแรงงาน หรือการเปิดเผยข้อมูลเกี่ยวกับการทุจริตและการกระทำที่มิชอบด้วยกฎหมาย

“ศาลสามารถใช้อำนาจตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 161/1 ในการตรวจสอบข้อเท็จจริงและพยานหลักฐานที่เกี่ยวข้อง หากปรากฏข้อเท็จจริงโดยชัดแจ้งว่า การฟ้องคดีเป็นไปโดยไม่สุจริต ศาลมีอำนาจยกฟ้องได้ตั้งแต่ในชั้นตรวจฟ้อง หรือดำเนินการไปพร้อมกับการไต่สวนมูลฟ้องเพื่อให้การพิจารณาเป็นไปอย่างรวดเร็วและเหมาะสม..”

อย่างไรก็ตาม การฟ้องโดยสุจริตก็ไม่ได้รับผลกระทบ เพราะถ้าศาลเห็นว่าจำเลยพยายามถ่วงเวลาก็สั่งให้ยุติ และให้ดำเนินคดีต่อไปได้เลย

5. อาจารย์วัส ติงสมิตร ให้ข้อมูลและข้อคิดที่น่าสนใจเพิ่มเติม ระบุว่า

“...เมื่อผู้ถูกกล่าวหาทุจริต “ฟ้องกลับ” ผู้ร้องเรียน: จากคดีอดีตปลัดจังหวัดภูเก็ต สู่บทเรียน Anti-SLAPP ของไทยและต่างประเทศ

ตามรายงานข่าวของสื่อมวลชนเมื่อวานนี้ว่า ศาลอาญามีคำพิพากษาเมื่อวันที่ 24 กรกฎาคม 2569 ให้ “ยกฟ้องในชั้นตรวจคำฟ้อง” คดีอดีตปลัดจังหวัดภูเก็ตยื่นฟ้องเจ้าของที่ดินในความผิดฐานแจ้งความเท็จและหมิ่นประมาท โดยไม่ได้ไต่สวนมูลฟ้อง อาจดูเผินๆ เป็นเพียงคดีความขัดแย้งระหว่างบุคคล

แต่ในทางกฎหมาย คดีนี้มีความหมายลึกซึ้งและยิ่งใหญ่กว่านั้นมากครับ!

เพราะสิ่งที่ศาลกำลังพิจารณา ไม่ได้หยุดอยู่แค่คำถามที่ว่า “จำเลยแจ้งความเท็จหรือไม่?” หากแต่ตั้งคำถามสำคัญก่อนหน้านั้นว่า:

“การที่โจทก์นำคดีอาญามาฟ้องผู้ที่เคยร้องเรียนเรื่องทุจริตนั้น เป็นการใช้สิทธิทางศาลโดยสุจริต หรือเป็นการใช้ศาลเป็นเครื่องมือเพื่อตอบโต้ผู้ร้องเรียนกันแน่?”

คำถามนี้ คือ หัวใจของแนวคิดการป้องกัน “คดีฟ้องปิดปาก” (Anti-SLAPP : Strategic Lawsuits Against Public Participation) เพื่อไม่ให้กระบวนการยุติธรรมกลายเป็นอาวุธข่มขู่ประชาชน นักข่าว นักกิจกรรม หรือผู้เปิดเผยข้อมูลเพื่อประโยชน์สาธารณะ ให้ต้องหวาดกลัวจนเงียบเสียงลง

และสิ่งที่น่าสนใจอย่างยิ่ง คือ ประเทศไทยกำลังก้าวเข้าสู่แนวทางนี้ผ่าน ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 161/1 ประกอบกับ คำแนะนำของประธานศาลฎีกาเกี่ยวกับการดำเนินคดีโดยไม่สุจริตในคดีอาญา พ.ศ. 2569 (ลงวันที่ 25 พฤษภาคม 2569 ประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อวันที่ 29 เดือนเดียวกัน) ซึ่งกำหนดแนวทางให้ศาลคัดกรองคดีฟ้องปิดปากได้ตั้งแต่ต้นกระบวนการ!

คดีอดีตปลัดจังหวัดภูเก็ต: ศาลไม่ได้ตัดสินว่า “สินบน 1 ล้านบาทมีจริงหรือไม่”

ข้อเท็จจริงตามข่าวระบุว่า อดีตปลัดจังหวัดภูเก็ตถูกกล่าวหาว่าเรียกรับเงินจำนวน 1 ล้านบาทจากเจ้าของที่ดินเพื่อแลกกับการแก้ไขเอกสารครอบครอง ต่อมาเจ้าของที่ดินได้นำเรื่องไปร้องทุกข์ต่อพนักงานสอบสวน ฝ่ายอดีตปลัดจังหวัดจึงนำคดีมาฟ้องกลับเจ้าของที่ดินในข้อหาแจ้งความเท็จและหมิ่นประมาท

ทว่า... ศาลอาญาพิเคราะห์คำฟ้องและพยานหลักฐานเบื้องต้นแล้วเห็นว่า จากหลักฐานเบื้องต้น มีเส้นเงินเข้าบัญชีคนสนิทปลัด แต่อ้างลอยๆ ว่า เป็นการกู้ยืมนักธุรกิจ โดยไม่มีหลักฐานอื่นใดสนับสนุน จึงมี“มีข้อบ่งชี้ว่าการฟ้องคดีเป็นการใช้สิทธิโดยไม่สุจริต” อาศัยอำนาจตาม มาตรา 161/1 พิพากษายกฟ้องตั้งแต่ชั้นตรวจคำฟ้อง โดยไม่ต้องเสียเวลาเข้าสู่การไต่สวนมูลฟ้อง

ประเด็นนี้ต้องทำความเข้าใจให้ถูกต้องครับ:

ไม่ได้หมายความว่า ศาลได้พิพากษาว่าเจ้าของที่ดินพูดความจริงเรื่องเจ้าพนักงานเรียกเงิน 1 ล้านบาท

ไม่ได้หมายความว่า ศาลตัดสินว่าอดีตปลัดจังหวัดมีความผิดฐานรับสินบนแล้ว

แต่หมายความว่า การใช้สิทธิฟ้องคดีของโจทก์มีลักษณะไม่สุจริตอย่างชัดแจ้ง จนศาลไม่อาจปล่อยให้คดีเดินหน้าไปสร้างภาระแก่จำเลยได้

ความแตกต่างระหว่างสองเรื่องนี้สำคัญมากครับ! เพราะการตัดสินว่า “ใครพูดความจริง” เป็นเรื่องของเนื้อหาคดี ส่วนการตัดสินว่า “โจทก์ใช้สิทธิโดยสุจริตหรือไม่” เป็นเรื่องของกระบวนวิธีพิจารณาเพื่อปกป้องความยุติธรรม

มาตรา 161/1: อำนาจศาลในการ “หยุดคดี” ก่อนจำเลยถูกลากเข้าสู่สงครามชั้นศาล

หัวใจของมาตรา 161/1 ป.วิ.อ. คือการยอมรับหลักการที่ว่า “ไม่ใช่ทุกคดีที่ยื่นฟ้อง ศาลจะต้องปล่อยให้เดินไปจนถึงการพิจารณาคดีเต็มรูปแบบ”

หากเป็นคดีที่ราษฎรเป็นโจทก์ และปรากฏพยานหลักฐานเบื้องต้นว่าเป็นการฟ้องโดยไม่สุจริต มุ่งหวังผลอื่นยิ่งกว่าประโยชน์ที่พึงได้โดยชอบ ศาลมีอำนาจสั่งยกฟ้องได้ทันทีตั้งแต่ด่านแรก

...................

ข้อควรระวัง: Anti-SLAPP ต้องไม่กลายเป็น “เกราะป้องกันคนไม่สุจริต”

สิ่งที่ต้องพึงระวัง คือ เราต้องไม่ตึงเครียดจนตีความAnti-SLAPP ว่า “ใครถูกกล่าวหาทุจริตแล้วมาฟ้องกลับ จะต้องถูกยกฟ้องทั้งหมด” เพราะนั่นจะทำให้หลักการกลับด้าน และเปิดช่องให้คนกล่าวหาเท็จใช้เป็นเกราะป้องกันตัว

Anti-SLAPP ที่สมบูรณ์แบบต้องสร้าง ความสมดุล (Balance):

ผู้เสียหายจริง: ต้องยังคงมีสิทธิเข้าถึงศาลเพื่อเรียกร้องความยุติธรรม

ผู้ร้องเรียนสุจริต: ต้องได้รับการคุ้มครองจากการถูกฟ้องกลั่นแกล้ง

บทสรุป : จาก “สิทธิฟ้อง” สู่ “ความรับผิดชอบในการใช้สิทธิ”

บทเรียนที่สำคัญที่สุดจากคดีอดีตปลัดจังหวัดภูเก็ต คือ การปรับเปลี่ยนทัศนคติของสังคมและวงการกฎหมาย

ในอดีต เราอาจเคยคิดว่า “ใครมีสิทธิฟ้อง ก็ฟ้องไป แล้วค่อยไปสู้กันในศาล”

แต่บรรทัดฐานใหม่กำลังบอกเราว่า:

“สิทธิในการฟ้องคดี ไม่ได้แปลว่ามีสิทธิใช้กระบวนการศาลอย่างไรก็ได้ หากฟ้องโดยไม่สุจริต ศาลมีหน้าที่ต้องหยุดคดีทันทีเพื่อไม่ให้กระบวนการยุติธรรมกลายเป็นอาวุธ”

ในสังคมประชาธิปไตย การปราบปรามทุจริตจะสำเร็จได้ ประชาชนต้องกล้าพูด กล้าร้องเรียน โดยไม่ต้องหวาดกลัวว่าจะกลายเป็นจำเลยเสียเอง

คดีอดีตปลัดภูเก็ตจึงนับเป็นหนึ่งในคดีประวัติศาสตร์ ที่ช่วยขีดเส้นแบ่งระหว่าง “การใช้ศาลเพื่อแสวงหาความยุติธรรม” กับ “การใช้ศาลเป็นอาวุธเพื่อทำให้สังคมเงียบ” ในประเทศไทยให้ชัดเจนยิ่งขึ้นครับ!” - วัส ติงสมิตร

สันติสุข มะโรงศรี