ประชานิยมปลายเหตุ

ทุกครั้งที่ราคาสินค้าเกษตรและอาหาร ปรับตัวสูงขึ้นจนกระทบค่าครองชีพของประชาชน เรามักจะได้เห็น “ฉากทัศน์ซ้ำซาก” จากกระทรวงพาณิชย์ นั่นคือการจัดคิกออฟปล่อยขบวนรถพุ่มพวง หรือการนำสินค้าไฮไลต์มาเปิดจุดขายในราคาต่ำกว่าตลาด เพื่อประกาศชัยชนะทางการเมืองว่าภาครัฐได้ยื่นมือเข้ามา “ช่วยลดค่าครองชีพ” ให้กับประชาชนแล้ว

ล่าสุด กับกรณี “ราคาไข่ไก่ปรับตัวสูงขึ้น” มาตรการสำเร็จรูปที่ถูกงัดออกมาใช้อีกครั้ง คือการจัดงบประมาณอุดหนุนเพื่อนำไข่ไก่มาวางจำหน่ายในราคาที่ต่ำกว่าราคาตลาดประมาณ
10% ผ่านโครงการธงฟ้าหรือจุดจำหน่ายชั่วคราว

พฤติกรรมทางการเมืองเช่นนี้ ไม่ต่างอะไรกับการ “แจกลูกอมผสมยาแก้ปวด” ให้กับผู้ป่วยโรคเรื้อรัง—บรรเทาความรู้สึกเจ็บปวดได้เพียงชั่วครู่ สะใจด้วยรสหวานชั่วคราว แต่กลับปล่อยให้โรคร้ายที่กัดกินโครงสร้างเศรษฐกิจเติบโตและลุกลามต่อไปอย่างไร้การควบคุม

1.ล้มเหลวตั้งแต่กระดุมเม็ดแรก : มองข้าม “ต้นทุนและสภาพอากาศ” ที่เป็นต้นเหตุจริง

การที่ราคาไข่ไก่ปรับตัวสูงขึ้นในปัจจุบัน ไม่ได้เกิดขึ้นจากโชคชะตาหรือการดลบันดาล หากแต่เกิดจากปัจจัยพื้นฐานทางเศรษฐกิจเชิงอุปทาน (Supply-side factors) ที่เห็นเด่นชัด
5 ด้าน ที่การกำหนดนโยบายจะต้องคำนึงถึง :

● วิกฤตต้นทุนอาหารสัตว์ :อาหารสัตว์คิดเป็นสัดส่วนสูงถึง 60-70%ของต้นทุนการผลิตไข่ไก่ทั้งหมดวัตถุดิบหลักอย่างกากถั่วเหลือง ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ และสารเสริมโภชนาการที่นำเข้า
มีราคาพุ่งสูงและผันผวนตามตลาดโลกรวมถึงภาระทางภาษีและมาตรการกีดกันทางการค้าในประเทศ

● วิกฤตราคาอาหารพุ่งสูงขึ้นเมื่อราคาอาหารไม่ว่าจะเป็นเนื้อหมู และเนื้อสัตว์ประเภทต่างๆ ราคาสูงขึ้น ผู้บริโภคย่อมหันบริโภคไข่ไก่มากขึ้น ทำให้ราคาไข่ไก่สูงขึ้นตามไปด้วย

● สภาพอากาศร้อนจัดและแปรปรวน : ผลกระทบจากสภาวะโลกร้อนส่งผลกระทบตรงต่อแม่ไก่ไข่ไก่เกิดภาวะความเครียดจากความร้อน(Heat Stress) กินอาหารน้อยลงอัตราการให้ไข่ลดลงอย่างเห็นได้ชัดและไข่ที่ออกมาส่วนใหญ่มีขนาดเล็กลง ส่งผลให้เกิดภาวะขาดแคลนไข่ไก่เบอร์ใหญ่ในตลาด

● การรวมตัวของผู้ผลิตไข่ไก่รายใหญ่ ร่วมกับกรมปศุสัตว์ กระทรวงเกษตร ในนาม Egg Board ควบคุมปริมาณไข่ไก่ในประเทศให้อยู่ในระดับต่ำเพื่อให้ไข่ไก่ มีราคาสูงอย่างสม่ำเสมอ (บางครั้งมีการสนับสนุนการส่งออก ด้วยการให้เงินสนับสนุนผู้ส่งออกไข่ไก่ใบละ 50 สตางค์)

● โครงสร้างตลาดและการแข่งขันที่ไม่เป็นธรรม :คำถามที่ภาครัฐไม่เคยกล้าตอบอย่างตรงไปตรงมา คือ ส่วนต่างราคาระหว่าง “ราคาหน้าฟาร์ม” กับ “ราคาขายปลีกในซูเปอร์มาร์เก็ตหรือโมเดิร์นเทรด” นั้นมี ส่วนต่างการตลาด(Marketing Margin) ที่สูงเกินจริงหรือไม่ พ่อค้าคนกลางและทุนใหญ่ระดับผู้ค้าปลีกกำลังเก็บเกี่ยวผลประโยชน์จากภาวะสินค้าขาดแคลนอยู่หรือเปล่า

การที่กระทรวงพาณิชย์เลือกแก้ไขด้วยการ “ตั้งโต๊ะขายไข่ราคาถูก” จึงเป็นการปฏิเสธที่จะมองความจริง และหลีกเลี่ยงการแก้ปัญหาที่ต้นตออย่างสิ้นเชิง

2.งบประมาณที่ละลายแม่น้ำ : ช่องโหว่ ทุจริตและการไม่ถึงมือผู้บริโภคจริง

การนำงบประมาณแผ่นดิน ซึ่งเป็นเงินภาษีของประชาชนไปใช้ในการอุดหนุนส่วนต่างราคา 10% เพื่อสร้างภาพ“ไข่ไก่ราคาถูก” ไม่เพียงแต่ไร้ประสิทธิภาพ แต่ยังสร้างผลข้างเคียงที่เป็นพิษต่อระบบเศรษฐกิจ :

● เกิดช่องว่างการฉวยโอกาส (Arbitrage) และการทุจริต : เมื่อเกิดส่วนต่างราคา 10% ระหว่างไข่อุดหนุนกับไข่ในตลาดทั่วไป ย่อมเกิดกลไกตลาดมืดอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ พ่อค้าคนกลาง ร้านอาหารขนาดใหญ่ หรือผู้ค้าปลีกรายอื่นสามารถส่งคนมากว้านซื้อไข่ไก่ราคาถูกจากจุดธงฟ้า เพื่อนำไปหมุนเวียนขายต่อในราคาตลาดปกติ รับกำไรส่วนต่างจากเงินภาษีประชาชนเข้ากระเป๋าตัวเองทันที โดยที่รัฐบาลไม่มีระบบสแกนหรือติดตาม (Traceability) ที่มีประสิทธิภาพ

● ช่วยผู้บริโภคไม่ได้จริง : ผู้ที่ได้รับประโยชน์มีเพียง“คนกลุ่มน้อย” ที่มีเวลาและตระเวนไปต่อคิวซื้อ ณ จุดจำหน่ายเฉพาะแห่ง ขณะที่ประชาชนส่วนใหญ่ทั้งประเทศยังคงต้องซื้อไข่ไก่ในราคาแพงตามตลาดสดและร้านค้าใกล้บ้านตามปกติ

● ไม่ได้ช่วยเกษตรกรผู้เลี้ยงไก่ : งบประมาณอุดหนุนส่วนนี้วิ่งตรงไปหาผู้จัดการจุดจำหน่ายและผู้จัดหาไข่สดในโครงการ ไม่ได้สะท้อนกลับไปเป็นรายได้หรือการลดต้นทุนให้แก่เกษตรกรรายย่อยที่กำลังแบกรับภาระค่าอาหารสัตว์และค่าไฟฟ้าที่พุ่งสูงขึ้นแม้แต่น้อย

3.สู่มาตรการ “พุทธิปัญญา” : แก้ไขที่โครงสร้างไม่ใช่ฉายหนังซ้ำ

หากรัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์และผู้บริหารระดับสูงต้องการแก้ปัญหาด้วย “พุทธิปัญญา” (IntellectualWisdom) และความจริงใจ การดำเนินงานจะต้องมุ่งไปที่การปรับเปลี่ยนโครงสร้างต้นทุนและการสร้างระบบการค้าที่เป็นธรรม ดังนี้ :

ก. ปลดล็อกและลดภาระต้นทุนอาหารสัตว์ (Upstream Intervention)

● ปฏิรูปภาษีและมาตรการนำเข้า : ทบทวนมาตรการโควตาและภาษีนำเข้าวัตถุดิบอาหารสัตว์ (เช่น มาตรการกำหนดสัดส่วนการซื้อวัตถุดิบในประเทศต่อการนำเข้า 3:1)ในช่วงที่เกิดวิกฤตราคาสินค้า เพื่อเปิดทางให้ต้นทุนอาหารสัตว์ลดต่ำลงมาอยู่ในระดับที่สมเหตุสมผล

● อุดหนุนที่ปัจจัยการผลิต :ย้ายงบประมาณจากการอุดหนุนราคาไข่ปลายน้ำ ไปเป็นการอุดหนุนปัจจัยการผลิตโดยตรง เช่น การให้คูปองส่วนลดค่าอาหารสัตว์แก่ฟาร์มเกษตรกร
รายย่อยที่ลงทะเบียนไว้

ข. รับมือสภาพอากาศและการปรับตัวของฟาร์ม (Climate Resilience)

● บูรณาการข้ามกระทรวงเพื่อสนับสนุนเทคโนโลยี : ร่วมมือกับกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ จัดหาแหล่งเงินทุนดอกเบี้ยต่ำ (Soft Loan)หรือมาตรการอุดหนุนร่วม (Co-paying)เพื่อให้เกษตรกรรายย่อยปรับเปลี่ยนโรงเรือนเป็นระบบปิด (EVAP) หรือติดตั้งระบบโซลาร์เซลล์ เพื่อลดต้นทุนค่าไฟฟ้าอันเกิดจากการเปิดพัดลมระบายความร้อนตลอด 24 ชั่วโมงในช่วง
อากาศร้อนจัด

ค. สลายการกุมอำนาจตลาดและควบคุมการค้าที่ไม่เป็นธรรม (Market Governance)

● ลดปริมาณการส่งออกไปยังต่างประเทศ เช่น ฮ่องกงและสิงคโปร์ เพื่อให้ปริมาณไข่ใก่ในประเทศอยู่ในปริมาณที่เหมาะสม กระทรวงพาณิชย์ต้องคิดที่จะคานและดุลอำนาจกับ Egg Board ที่มุ่งจะสร้างเสถียรภาพราคาไข่ไก่ในระดับสูงด้วยการสนับสนุนการส่งออก (ในบางครั้งผู้ส่งออกเคยได้รับเงินสนับสนุนถึงใบละ50 สตางค์ เพราะเมื่อส่งออกมากขึ้นปริมาณไข่ไก่ภายในประเทศก็น้อยลง ราคาภายในก็จะสูงเกินจริง)

● ตรวจสอบและควบคุมส่วนต่างการตลาด :ใช้อำนาจตาม พ.ร.บ. ว่าด้วยราคาสินค้าและบริการ ตรวจสอบโครงสร้างราคาตั้งแต่หน้าฟาร์ม ล้ง พ่อค้าคนกลางไปจนถึงห้างสรรพสินค้า/โมเดิร์นเทรด หากพบการตั้งส่วนต่างกำไรที่สูงเกินสมควร (Excessive Margin) หรือการเอาเปรียบเชิงโครงสร้าง ต้องลงโทษและจัดระเบียบอย่างเด็ดขาด

4.ปรับวิธีคิดทางการเมือง : เลิกสร้างความนิยมชั่วคราวบนความเดือดร้อนเรื้อรัง

ประวัติศาสตร์การทำงานของกระทรวงพาณิชย์เต็มไปด้วยภาพจำของการ “แก้ปัญหาแบบอีเวนต์” ไม่ว่าจะเป็นวิกฤตมะพร้าวราคาตก ทุเรียนราคาผันผวน การปล่อยขบวนรถพุ่มพวงธงฟ้า หรือการเปิดร้านค้าธงฟ้าราคาประหยัด

ทั้งหมดนี้คือผลผลิตของ วิสัยทัศน์ระยะสั้น (Short-termism) ที่เน้นสร้างข่าวและภาพลักษณ์ทางการเมืองว่า “รัฐบาลได้ทำอะไรบางอย่างแล้ว”

แต่ผลลัพธ์ที่ทิ้งไว้หลังจากขบวนรถพุ่มพวงวิ่งผ่านไปหรือหลังจากงบประมาณอุดหนุนหมดลง คือ โครงสร้างปัญหาเดิมที่ยังคงอยู่ครบถ้วน เกษตรกรยังคงแบกรับต้นทุนสูง ผู้บริโภคยังคงซื้อของแพง และเงินภาษีแผ่นดินนับร้อยนับพันล้านบาทต้องสูญเปล่าไปกับการแสดงละครทางการเมือง

ถึงเวลาแล้วที่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์จะต้องเลิกแจก “ลูกอมผสมยาแก้ปวด” แล้วหันมาสวมหัวใจของผู้กำกับดูแลนโยบายเศรษฐกิจจริงจัง ด้วยการกล้าชนกับโครงสร้างต้นทุน กล้าตรวจสอบการแข่งขันในระบบการค้า และลงมือแก้ปัญหาที่รากเหง้าอย่างแท้จริง เพื่อให้ประชาชนและเกษตรกรหลุดพ้นจากวงจรอันเลวร้ายนี้อย่างยั่งยืนเสียที

รศ.ดร.เจิมศักดิ์ ปิ่นทอง