คนไทยรู้สึกประหลาดใจ ระคนดีใจว่า ประเทศไทยมีแร่แรร์เอิร์ธ ซึ่งเป็นของหายากและมีคุณค่า ทำให้รู้สึกว่า ประเทศไทยกำลังก้าวเข้าสู่การเป็นมหาอำนาจกับเขาบ้าง เมื่อนายกรัฐมนตรี อนุทิน ชาญวีรกูล ได้เซ็น MOU แร่แรร์เอิร์ธ กับ โดนัลด์ ทรัมป์ ประธานาธิบดีสหรัฐอเมริกา

ที่มาของ MOU นี้ เกิดจากการที่ประธานาธิบดีสหรัฐอเมริกา ได้เป็นผู้ดำเนินการไกล่เกลี่ยให้ผู้นำประเทศไทยและประเทศกัมพูชา ร่วมลงนามตกลงใน ปฏิญาณสันติภาพ เมื่อวันที่ 26 ตุลาคม 2568 ที่กรุงกัวลาลัมเปอร์ ประเทศมาเลเซีย แถมด้วยการลงนาม MOU แร่แรร์เอิร์ธ ระหว่างประเทศไทยกับสหรัฐอเมริกา ซึ่งเป็นการร่วมมือด้านการค้าและการลงทุนเกี่ยวกับแร่ธาตุสำคัญ (CriticalMinerals) และแร่หายาก (Rare Earth Minerals)

แร่แรร์เอิร์ธ หรือแร่หายาก เป็นธาตุโลหะ ซึ่งประกอบด้วย แลนทาไนด์ สแกนเดียม และอิตเทรียม ซึ่งใช้ในการผลิตอุปกรณ์สำหรับเทคโนโลยีสมัยใหม่ เช่น แบตเตอรี่รถไฟฟ้า รถยนต์ไฟฟ้า ชิพความเร็วสูงใช้กับอุปกรณ์คอมพิวเตอร์ทั้งหลาย

ความจริงแล้ว แร่แรร์เอิร์ธไม่ได้เป็นแร่ที่หายากจนเกินไป มีอยู่ทั่วไป ประเทศไทย ได้รับการจัดอันดับว่า ผลิตแร่หายากประเภทนี้ เป็นอันดับต้นๆ ของโลก ซึ่งมีอยู่กระจายตามส่วนต่างๆ ของประเทศไทย เพียงแต่เป็นการขุดแร่ที่ไม่ได้ทำในเชิงอุตสาหกรรมและพาณิชย์อย่างจริงจัง เป็นเพียงทำกันแบบชาวบ้านและคนในท้องถิ่น

การขุดแร่แรร์เอิร์ธ ที่ทำในเชิงอุตสาหกรรมและพาณิชย์ อย่างจริงจัง ก่อให้เกิดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมเป็นอย่างมาก ไม่ว่าจะเป็นการปล่อยฝุ่นและก๊าซพิษ การปนเปื้อนของน้ำและดิน จากสารพิษ รวมถึงกรณีที่กากแร่มีสารกัมมันตรังสี ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ไม่ว่าจะคนและสัตว์ที่อยู่โดยรอบอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

ตัวอย่างใกล้ตัวที่เห็นได้คือ มลพิษที่เกิดขึ้นในแม่น้ำกกที่ไหลมาจากประเทศเมียนมา ซึ่งเป็นเพื่อนบ้าน เกิดจากการที่ประเทศจีนได้ลงทุนทำเหมืองแร่ทองและแร่แรร์เอิร์ธ ในประเทศเมียนมา ทำให้เกิดมลพิษไหลลงสู่น้ำกก ที่ไหลเข้าสู่ประเทศไทยทางภาคเหนือ ซึ่งทุกวันนี้ ประเทศไทยยังไม่สามารถดำเนินการแก้ไขปัญหานี้ได้เลย ไม่ว่าจะเป็นวิธีการทางการทูต หรือการแก้ปัญหามลพิษในเชิงวิทยาศาสตร์ประเทศไทยทำได้เพียงแต่เฝ้าระวังว่า ปลาที่จับได้ในแม่น้ำกกและน้ำในแม่น้ำกก มีสารพิษเท่านั้น

ประเทศจีน ที่มีแหล่งแร่แรร์เอิร์ธ และทำเหมืองแร่นี้เป็นจำนวนมาก ก็ประสบปัญหาในเรื่องสิ่งแวดล้อมมากเช่นกัน เพียงแต่ระบบการปกครองของประเทศจีน เป็นระบอบคอมมิวนิสต์ ไม่ใช่ระบอบประชาธิปไตย จึงไม่สามารถมีการประท้วงหรือต่อต้านรัฐบาลเกี่ยวกับเรื่องนี้ได้ ชาวบ้านที่อยู่ในเขตพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบสิ่งแวดล้อม อาจได้รับการเยียวยาจากภาครัฐตามสมควร แต่ไม่สามารถแสดงออกได้มากนัก

หากเปรียบเทียบกับประเทศสหรัฐอเมริกา ที่มีพื้นที่กว้างใหญ่ไพศาล หากสำรวจอย่างจริงจัง หรืออาจสำรวจอย่างจริงจังแล้วแต่ไม่เป็นที่เปิดเผย เชื่อว่า น่าจะมีแหล่งแร่แรร์เอิร์ธ ไม่น้อยหรือยิ่งหย่อนไปกว่าประเทศอื่น เพียงแต่ผู้นำสหรัฐอเมริกาไม่ต้องการให้ประชาชนชาวอเมริกัน ได้รับผลกระทบจากสิ่งแวดล้อมในการขุดและทำอุตสาหกรรมแร่แรร์เอิร์ธ เพราะอาจเกรงว่า จะได้รับผลกระทบต่อการหาเสียงและการเลือกตั้งประธานาธิบดีในครั้งต่อไป

ท่าทีของประเทศอุตสาหกรรม และประเทศล่าอาณานิคม ซึ่งไม่ต้องการให้เกิดผลกระทบสิ่งแวดล้อมในประเทศของตนเอง สามารถเปรียบเทียบได้จากการทดลองระเบิดไฮโดรเจน และระเบิดปรมาณู ในประเทศอื่นที่ห่างไกลจากประเทศของตนเอง เช่น กรณีที่ประเทศสหรัฐอเมริกาทดสอบระเบิดไฮโดรเจนเทอร์โมนิวเคลียร์ เป็นครั้งแรก เมื่อวันที่ 1 มีนาคม พ.ศ. 2497 ที่เกาะปะการังบิกินี หมู่เกาะมาร์แชล

กรณีที่ประเทศฝรั่งเศส ทดสอบระเบิดปรมาณูบนเกาะปะการังโมรูรัว ประเทศเฟรนช์โปลินีเซีย ซึ่งเป็นอาณานิคมของตน เมื่อเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2513

การทดลองระเบิดที่อันตรายดังกล่าว ได้สร้างผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและประชาชนที่อยู่ในพื้นที่เป็นอย่างมาก แม้ว่าสองมหาอำนาจจะได้สร้างสิ่งอำนวยความสะดวกไม่ว่าจะเป็นถนนสะพาน และความช่วยเหลืออื่นๆ ตลอดจนเงินช่วยเหลือ ให้กับประชาชนในท้องที่ แต่เมื่อเปรียบเทียบกับผลกระทบที่ได้รับ ยังนับว่าห่างไกลกันมาก

เมื่อย้อนกลับมาพิจารณาถึง MOU แร่แรร์เอิร์ธไทย-สหรัฐ ที่ไม่เปิดเผยรายละเอียด ดูเป็นเรื่องลึกลับ ทำให้ไม่สามารถวิพากษ์วิจารณ์ได้โดยถูกต้อง

หากพิจารณาตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560 มาตรา 178 หนังสือสัญญาที่ประเทศไทยทำกับประเทศอื่น ที่อาจมีผลกระทบต่อความมั่นคงทางเศรษฐกิจ สังคม หรือการค้าหรือการลงทุนของประเทศอย่างกว้างขวาง ได้แก่ หนังสือสัญญาเกี่ยวกับการค้าเสรี เขตศุลกากรร่วม หรือการให้ใช้ทรัพยากรธรรมชาติ หรือทำให้ประเทศต้องสูญเสียสิทธิในทรัพยากรธรรมชาติทั้งหมดหรือบางส่วน ต้องได้รับความเห็นชอบของรัฐสภา และให้กำหนดวิธีการที่ประชาชนจะเข้ามามีส่วนร่วมในการแสดงความคิดเห็น และได้รับการเยียวยาที่จำเป็นอันเกิดจากผลกระทบของการทำหนังสือสัญญานี้

ปัญหามีว่า MOU แร่แรร์เอิร์ธ ไทย-สหรัฐ ได้ทำถูกต้องตามรัฐธรรมนูญของประเทศไทย จริงหรือ

ในวันข้างหน้า MOU แร่แรร์เอิร์ธ ไทย-สหรัฐ อาจจะเป็นประเด็นอีกว่า ควรจะยกเลิกแบบ MOU 43 และ 44ที่ได้ทำไว้กับกัมพูชา หรือไม่

ดร.รุจิระ บุนนาค

กรรมการผู้จัดการ

Marut Bunnag International Law Office

rujira_bunnag@yahoo.com

Twitter : @RujiraBunnag