การผ่าตัดทำหมัน เป็นวิธีการคุมกำเนิดสุนัขและแมวอย่างถาวรที่ดีที่สุดซึ่งเป็นที่นิยมมากในปัจจุบัน สามารถทำได้ทั้งสัตว์เลี้ยงเพศผู้และเพศเมียการทำหมันนี้ ถือเป็นการควบคุมประชากรสุนัขและแมวได้อย่างมีประสิทธิภาพ วันนี้ผมมีข้อมูลที่น่าสนใจเกี่ยวกับการทำหมัน ทั้งในส่วนของข้อดีข้อเสีย การเตรียมตัวก่อนผ่าตัด รวมถึงการดูแลแผลหลังผ่าตัดมาฝาก ซึ่งเป็นข้อมูลจากจาก สพ.ญ. ธิติดา ภักดีเสน่หา สัตวแพทย์ประจำแผนกสูติกรรม โรงพยาบาลสัตว์เล็ก จุฬาฯ มาฝากกันครับ

การทำหมันสุนัขและแมวทำอย่างไร

การทำหมันสุนัขและแมวเพศผู้จะทำการผ่าตัดอัณฑะทั้ง 2 ข้างออก ที่เรียกว่า Castration  ส่วนในเพศเมีย จะนิยมผ่าตัดนำทั้งรังไข่และมดลูกออกไป ที่เรียกว่า  Ovariohysterectomy หรือ OVH ช่วงอายุที่เหมาะสม โดยปกติสุนัขเพศเมียจะเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์ที่อายุประมาณ 6-9 เดือน และ 4-12 เดือนในแมวเพศเมีย ส่วนในสุนัขและแมวเพศผู้นั้นจะเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์เมื่ออายุประมาณ 6-7 เดือน

เราสามารถทำหมันให้เขาได้ตั้งแต่ ก่อนที่เขาจะเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์ หรือในช่วงที่สัตว์เลี้ยงมีอายุตั้งแต่ 3 เดือนขึ้นไป ทั้งนี้ ไม่แนะนำให้ทำการผ่าตัดที่อายุน้อยกว่านี้ เนื่องจากจะมีความเสี่ยงในการวางยาสลบสูงครับ

ขั้นตอนการเตรียมตัวสัตว์ก่อนการผ่าตัด

เมื่อเราตัดสินใจจะทำมันให้กับสุนัขและแมวของเราแล้ว วิธีการเตรียมตัวก่อนพามาทำหมันมีขั้นตอนดังนี้

- พาสัตว์เลี้ยงมาพบสัตวแพทย์เพื่อตรวจสภาพร่างกายก่อน ซึ่งมีหลักในการพิจารณาดังนี้

o สัตว์มีร่างกายแข็งแรง

o หากเป็นสุนัขเพศเมีย ต้องไม่อยู่ในช่วงแสดงอาการเป็นสัด เนื่องจากจะมีความเสี่ยงในการเสียเลือดจากการผ่าตัดมากกว่าปกติ

o สัตว์เลี้ยงต้องไม่อยู่ในช่วงตั้งท้อง

- การตรวจเลือด เพื่อดูความสมบูรณ์ของเม็ดเลือดและค่าทางเคมีของเลือดก่อนผ่าตัด ดูความสมบูรณ์หรือความผิดปกติของร่างกาย

- การตรวจทางห้องปฏิบัติการเพิ่มเติมตามสมควร เช่นการ X-ray ร่วมกับการทำ Ultrasound รวมถึงอาจมีการตรวจคลื่นไฟฟ้าหัวใจ (EKG) ร่วมด้วย

- งดน้ำและอาหารก่อนทำการผ่าตัดอย่างน้อย 8-12 ชม.

การดูแลหลังผ่าตัด

หลังจากการผ่าตัดเสร็จสิ้นสมบูรณ์แล้วมีหลักการและขั้นตอนในการดูแลหลังผ่าตัดดังนี้

- ให้สัตว์อยู่ในที่อบอุ่น

- ให้นอนในท่าที่หายใจสะดวก ไม่ให้สัตว์นอนคอพับ

- พาสัตว์เลี้ยงไปทำแผลและฉีดยาลดปวดหลังผ่าตัดติดต่อกันอย่างน้อย 2-4 วัน

- แผลผ่าตัดจะหายเป็นปกติและสามารถตัดไหมได้ภายใน 7-10 วันหลังผ่าตัด

- ป้องกันสัตว์เลี้ยงไม่ให้เลียหรือแทะแผล โดยการใส่ปลอกคอกันเลีย หรือ elizabethan collar รวมถึงใส่เสื้อเพื่อป้องกันแผลผ่าตัดด้วย

- และที่สำคัญต้องป้องกันไม่ให้แผลเปียกน้ำ

ประโยชน์ของการทำหมัน

- เป็นการคุมกำเนิดแบบถาวรจึงช่วยคุมประชากรและช่วยลดปัญหาสุนัขจรจัด

- ช่วยลดอุบัติการการเกิดโรคพิษสุนัขบ้าและโรคติดเชื้อไวรัสอื่นๆ ที่เกิดขึ้นจากการต่อสู้กันในช่วงติดสัด

- ช่วยป้องกันโรคที่ติดต่อจากการผสมพันธุ์ เช่น โรคแท้งติดต่อ หรือ brucellosis โรคมะเร็งบริเวณอวัยวะสืบพันธุ์ หรือ Venereal granuloma (VG) เป็นต้น

- ช่วยป้องกันโรคและความผิดปกติทางระบบสืบพันธุ์ เช่น มดลูกอักเสบ เนื้องอกรังไข่ ถุงน้ำที่รังใข่และมดลูกในสัตว์เลี้ยงเพศเมีย เนื้องอกอัณฑะในสัตว์เพศผู้ และโรคต่อมลูกหมากโต Benign Prostatic Hypertrophy (BPH) ในสุนัขเพศผู้

- ลดโอกาสการเกิดโรคทางระบบสืบพันธุ์ เช่น เนื้องอกช่องคลอดในสัตว์เพศเมีย และการเกิดเนื้องอกเต้านมในสัตว์เพศเมีย โดยจะลดโอกาสได้มากเมื่อทำหมันก่อนการเป็นสัดครั้งแรก

- ช่วยลดความน่ารำคาญจากเสียงร้องในช่วงติดสัดของแมวเพศเมีย

- ช่วยลดพฤติกรรมการปัสสาวะเพื่อแสดงอาณาเขตของสุนัขและแมวเพศผู้

- ลดพฤติกรรมการหนีเที่ยวนอกบ้านของสัตว์เลี้ยงเมื่อเข้าสู้วัยเจริญพันธุ์

ผลข้างเคียงจากการทำหมัน

การทำหมันอาจเกิดผลข้างเคียง หรือลักษณะที่ไม่พึงประสงค์ได้บ้างดังนี้

- น้ำหนักตัวของสัตว์เลี้ยงที่จะเพิ่มขึ้น (Overweight) ภายหลังการผ่าตัดทำหมัน เนื่องจากระบบเผาผลาญมีการเปลี่ยนแปลงอย่างมาก และความอยากอาหารมากขึ้นโดยในเฉพาะสุนัขเพศเมีย เจ้าของสัตว์ควรคำนึงถึงเรื่องของอาหารควรปรับโภชนาการให้เหมาะสมกับการเปลี่ยนแปลงของสุนัขภายหลังการผ่าตัดและเพิ่มการออกกำลังกายของสัตว์เลี้ยงให้มากขึ้น

- ภาวะปัสสาวะเล็ดหลังทำหมัน (Urinary Incontinence)

ซึ่งอาจพบได้ 5-20%ในสุนัขเพศเมียที่ทำหมันแล้ว โดยเฉพาะสุนัขที่มีน้ำหนัก >20 kg ซึ่งการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนหลังการทำหมันส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของผนังกระเพาะปัสสาวะ หูรูด และท่อปัสสาวะ ทำงานได้ไม่สมบูรณ์เหมือนเดิมจึงมีผลต่อการควบคุมปัสสาวะ  

อย่างที่ได้กล่าวไปแล้วว่า การทำหมันนั้น ถือเป็นการควบคุมประชากรของสุนัขและแมวได้มีประสิทธิภาพ ดังนั้นหากเจ้าของสัตว์เลี้ยงท่านใดต้องการทำหมันให้กับสุนัขและแมวของท่าน ขอให้ปรึกษาสัตวแพทย์ประจำของครอบครัว และเตรียมพร้อมสุขภาพร่างกายของสัตว์เลี้ยงให้สมบูรณ์ตามที่ได้แนะนำไปแล้วนะครับ

หมอโอห์ม

ผู้ช่วยศาสตราจารย์ นายสัตวแพทย์ ดร.ทิลดิสร์ รุ่งเรืองกิจไกร

ภาควิชากายวิภาคศาสตร์ และฝ่ายประชาสัมพันธ์และภาพลักษณ์องค์กร

คณะสัตวแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย