สัตว์เลี้ยงที่เราดูแลเลี้ยงดูเขามาตั้งแต่ตัวเล็กตัวน้อย เขาให้ความสุขกับเรา แม้บ้างครั้งอาจจะสร้างความปวดหัวให้นิดหน่อย แต่รวม ๆ ก็ต้องถือว่าเขาให้ความสุขทางใจกับเราอย่างมาก ดังนั้น เมื่อเขาแก่ชรา เราก็ต้องดูแลเขาเป็นอย่างดี
ทุกวันนี้ ในด้านวิชาชีพสัตวแพทย์ มีพัฒนาการด้านความรู้ และวิชาการ รวมถึงเครื่องมือสำหรับตรวจวิจัยสัตว์เลี้ยงเป็นอย่างมากกว่าในอดีต 20 ปีที่ผ่านมา ทำให้สามารถพัฒนามาตรฐานการดูแลรักษาสัตว์ได้ดียิ่งขึ้น ซึ่งเป็นประโยชน์กับเจ้าของและตัวสัตว์เลี้ยงเป็นอย่างมาก เพราะสัตว์เลี้ยงมีคุณภาพชีวิตดีขึ้น เพราะได้รับการตรวจวินิจฉัยโรค ดูแลรักษาได้ถูกวิธีมากขึ้น ดังนั้น จึงพบว่าปัจจุบันนี้สัตว์เลี้ยงมีอายุยืนยาวกว่าเดิม ประกอบกับการที่เจ้าของสัตว์ใส่ใจดูแลสัตว์เลี้ยงมากขึ้น ในด้านการรักษาโดยสัตวแพทย์ก็ดีมากกว่าเดิม เพราะมีเทคโนโลยีทันสมัยเข้ามาช่วยการทำงาน 

วันนี้เรามาคุยกันเรื่องการดูแลสัตว์เลี้ยงที่อายุมาก ๆ หรือแก่ชราแล้ว เรามาดูว่าเขามีความเสื่อมในส่วนใดของร่างกายบ้าง ขอเริ่มจากความเสื่อมของสมองสัตว์เลี้ยง

ความแก่ชรา คือการเปลี่ยนแปลงของอายุไปตามธรรมชาติ ถือเป็นกระบวนการปกติของสิ่งมีชีวิต การแก่ชราที่นับว่าเป็นปกติคือการไม่มีโรคร้ายแรง หรือหากมีโรคประจำตัวก็ต้องไม่ส่งผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตของสัตว์เลี้ยงมากจนเกินไป
สัตว์เลี้ยงที่มีอายุตามวัยจะเกิดการเปลี่ยนแปลงทางร่างกาย และความสามารถในการรับรู้ที่สอดคล้องกับช่วงอายุ แต่ก็ยังสามารถทำกิจวัตรประจำวันได้อย่างเหมาะสม

สำหรับสัตว์เลี้ยงที่มีอายุมาก จะพบการเปลี่ยนแปลงที่สังเกตเห็นได้บ่อย คือ
   •   พฤติกรรมการกินเปลี่ยนไป
   •   โรคเหงือกและช่องปาก
   •   กล้ามเนื้อและโครงสร้างกระดูกเสื่อม
   •   กิจกรรมประจำวันลดลง
   •   ความสนใจในการเข้าสังคมหรือปฏิสัมพันธ์กับสมาชิกในครอบครัวลดลง        

ดังนั้น อาการเสื่อมถอยทางสติปัญญา หรือ Cognitive Dysfunction Syndrome (CDS) จะถูกใช้พิจารณาเมื่อความสามารถในการคิด การตัดสินใจ สมาธิ และความจำของสัตว์เสื่อมถอยลงถึงระดับที่มีผลกระทบในทางลบต่อชีวิตประจำวันและสุขภาวะของสัตว์ อายุจึงถือเป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญที่ส่งผลต่อทั้งความชุกและความรุนแรงของ CDS

กลุ่มอาการเสื่อมถอยทางสติปัญญา เป็นภาวะหนึ่งที่พบบ่อยในสุนัขและแมวสูงวัย แต่กลับได้รับการวินิจฉัยน้อยมากในทางคลินิก โดยปกติการวินิจฉัยภาวะนี้จะเกิดขึ้นหลังจากที่ได้ตัดสาเหตุอื่น ๆ ออกไป (diagnosis of exclusion) การตรวจพบ CDS ในระยะเริ่มต้นและเริ่มการรักษาอย่างรวดเร็วจะช่วยชะลอการดำเนินของโรคได้ และช่วยทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างเจ้าของกับสัตว์เลี้ยงยังอยู่ในระดับที่ดีต่อกัน

การดูแลรักษา CDS อาจประกอบด้วย
   •   การใช้ยา (pharmaceuticals)
   •   การปรับเปลี่ยนอาหาร (diet)
   •   การเสริมสารอาหาร (nutritional supplements)
   •   การปรับสภาพแวดล้อม (environmental modifications)
   •   การให้กิจกรรมเสริมสร้างและการออกกำลังกาย (enrichment and exercise)

อาการทางคลินิกและการเปลี่ยนแปลงของสมองที่เกี่ยวข้องกับ CDS

สัตว์เลี้ยงที่มีภาวะ CDS จะแสดงอาการเสื่อมถอยในด้านความจำ ความสามารถในการเรียนรู้ การรับรู้เชิงพื้นที่ วงจรการนอนหลับ และพฤติกรรมทางสังคม อาการเหล่านี้ถูกสรุปไว้ในตัวย่อ DISHAA สำหรับสุนัข และมีการเพิ่มพฤติกรรมใหม่ ๆ เข้าไปในแมว เช่น การส่งเสียงร้องเพิ่มขึ้น

สรุปอาการที่พบบ่อย (ตามตัวย่อ DISHAA และ L)
   •   D: สับสน ไม่รู้ทิศทาง (Disorientation)
   •   I: พฤติกรรมการเข้าสังคมเปลี่ยนไป (Changes in Interactions)
   •   S: วงจรการนอนหลับเปลี่ยนแปลง (Sleep-wake Cycle Changes)
   •   H: การขับถ่ายไม่เป็นที่ (House Soiling)
   •   A: ระดับกิจกรรมเปลี่ยนแปลง (Changes in Activity)
   •   A: ความวิตกกังวล (Anxiety)
   •   L: สูญเสียความสามารถในการเรียนรู้และความจำ (Learning and Memory Loss)

ส่วนในแมว จะเพิ่มอาการ “V” (Vocalization หรือการร้องมากผิดปกติ) เข้าไปด้วย 

สัปดาห์หน้า เรามาคุยกันต่อในส่วนที่สอง เรื่องเกี่ยวกับเรื่องกลุ่มอาการเสื่อมถอยของสมองสัตว์เลี้ยง  หมอขอฝากไว้ว่า เมื่อสัตว์เลี้ยงอายุมากขึ้น ก็คงไม่ต่างจากคนอายุมาก ที่การตัดสินใจ การใช้ชีวิตประจำวันจะเปลี่ยนไปจากเดิม ดังนั้น ต้องเพิ่มความเข้าใจ การใส่ใจ ต้องเพิ่มการดูแลเขามากขึ้น เพราะเมื่อเขาให้ความสุขทางใจกับเราเมื่อเขาเป็นสัตว์ตัวน้อย ๆ ดังนั้น เมื่อเขาแก่ชรา เราก็ต้องดูแลเขา นับเป็นการเกื้อกูลช่วยเหลือกันและกัน และมันคือสัมพันธภาพที่ดีระหว่างเขากับเรา

น.สพ. นนทษิต ชุติญาณวัฒน์
โรงพยาบาลสัตว์มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ บางเขน