คนที่มี “วุฒิภาวะทางอารมณ์” จะสามารถดูแลรับมือกับอารมณ์ที่เกิดขึ้นได้ดี เข้าใจอารมณ์ความรู้สึกที่กำลังเกิดขึ้นในตนเองและผู้อื่น และสามารถตอบสนองต่อสถานการณ์ต่างๆ ได้อย่างมีสติ และเหมาะสม รายละเอียดดังนี้

1. รับรู้และยอมรับความรู้สึกที่เกิดขึ้น และรับมืออารมณ์ที่เกิดขึ้นได้ (Self-Awareness & Self-Regulation) : รับรู้ว่าใจกeลังรู้สึกอะไรและเพราะอะไรจึงเกิดความรู้สึกเช่นนั้น ไม่เก็บกด หรือ ละเลย หรือ ปฏิเสธ ความรู้สึกที่เกิดขึ้น ไม่พยายามสร้างให้จิตใจให้มีแต่อารมณ์เชิงบวกตลอดเวลา เปิดใจยอมรับทุกอารมณ์ที่เกิดขึ้นตามจริง ทั้งอารมณ์เชิงบวก และ เชิงลบ ไม่ปล่อยให้อารมณ์ มาควบคุมการกระทำ เช่น ไม่ระเบิดอารมณ์ หรือมีพฤติกรรมรุนแรง เมื่อเกิดความรู้สึกโกรธ ไม่พอใจ เป็นต้น สามารถรับมือกับอารมณ์อย่างมีสติ และหาทางออกได้อย่างเหมาะสม

2. ไม่หลีกเลี่ยงความรับผิดชอบ (Accountability) : ยอมรับความผิดพลาดที่เกิดขึ้นจากตัวเอง และพร้อมแก้ไขปรับปรุง ไม่โทษคนอื่น/สถานการณ์ ไม่โยนความผิดให้ผู้อื่น/สถานการณ์ ให้ผิดแทนตน แต่เรียนรู้จากประสบการณ์ที่เกิดขึ้นด้วยใจที่มั่นคง รับผิดชอบต่อคำพูดและการกระทำของตัวเอง

3. มีการตัดสินใจที่เหมาะสม (Balanced Decision-Making) : ตัดสินใจอย่างมีสติ สามารถแยกแยะระหว่างอารมณ์ชั่วครู่ชั่วคราวกับสิ่งที่สำคัญในระยะยาว ไม่ตัดสินตัวเอง/ผู้อื่น/สถานการณ์ เพราะ อคติส่วนตัว ความโกรธ ความกลัว หรือ อารมณ์ชั่ววูบ ดูแลใจให้อารมณ์เย็นลงก่อน อารมณ์มั่นคงก่อน จึงตัดสินใจเรื่องสำคัญ สามารถเปิดใจรับฟังความคิดเห็นที่แตกต่างจากตัวเองได้โดยไม่รู้สึกถูกคุกคาม หรือ เสียเซลฟ์

4. เข้าใจและเห็นใจผู้อื่น และ มีความเมตตา (Empathy & Compassion) : สามารถเข้าใจความรู้สึกของผู้อื่น สามารถเห็นอกเห็นใจผู้อื่นได้ เปิดใจที่จะมองคนอื่น ในมุมของเขา (ใส่รองเท้าของเขา) ไม่รีบตัดสินคนอื่น จากการยึดติดมุมมองของตัวเองเท่านั้นที่ถูกต้อง รับฟังคนอื่นอย่างตั้งใจ ใส่ใจ และให้พื้นที่กับความรู้สึกของผู้อื่น มีจิตใจเมตตา และ อยากช่วยเหลือคนอื่นเมื่อทำได้

5. รู้จักปล่อยวางและสามารถให้อภัยได้ (Letting Go & Forgiveness) : ไม่เก็บความโกรธหรือความคับข้องใจเพื่อการแก้แค้น ไม่ปล่อยให้ความผิดพลาดในอดีตมาควบคุมปัจจุบัน สามารถให้อภัยตัวเองและผู้อื่น เพื่อก้าวต่อไป นำอดีตมาเรียนรู้และเติบโตต่อไป

6. มีความมั่นคงทางอารมณ์ (Emotional Stability) ; สามารถรับมือกับกับคำพูดหรือการกระทำของคนอื่นได้อย่างเหมาะสม ไม่สั่นสะเทือนหวั่นไหวใจรุนแรง จนสร้างปัญหากับตัวเอง และคนอื่น สามารถรับมือกับ อารมณ์ที่ขึ้น-ลงอย่างเหมาะสม ไม่มีพฤติกรรมสุดโต่ง ไหลไปตามอารมณ์จนสร้างความเสียหาย สามารถเผชิญความกดดันได้โดยไม่พังทลายไป

7. มีความนอบน้อมและเปิดใจเรียนรู้ (Humility & Growth Mindset) : ไม่ยึดติดกับอัตตาตัวตน (Ego) มากเกินไป ไม่พยายามหาเหตุผลเข้าข้างตนเอง ยอมรับคำติชมด้วยความเปิดใจ โดยไม่ปิดกั้นหรือโต้เถียงทันที ให้เกียรติและเคารพผู้อื่น สามารถเห็นว่าความผิดพลาด คือ โอกาสในการเรียนรู้

8. มีขอบเขตที่เหมาะสม (Healthy Boundaries) : รู้จักปกป้องตัวเองจากความสัมพันธ์ที่เป็นพิษ ไม่อนุญาตให้ใครมาทำร้าย ควบคุม บงการ หรือ เอาเปรียบ กล้าปฏิเสธสิ่งที่ไม่สอดคล้องกับคุณค่าของตัวเอง กล้าแสดงความเห็น กล้าสื่อสารความรู้สึก ความต้องการให้ผู้อื่นรับรู้ ได้อย่างเหมาะสม ไม่ก้าวร้าว ไม่เข้าไปคุกคาม ควบคุม บงการ ก้าวก่าย หรือทำร้ายผู้อื่นใดๆ

สรุป

คนที่มีวุฒิภาวะทางอารมณ์ ไม่ได้หมายความว่าเขาไม่เคยมีความรู้สึกโกรธ เศร้า ผิดหวัง เจ็บปวด หรือความรู้สึกเชิงลบแต่เขาสามารถรับมือกับอารมณ์เหล่านี้ได้อย่างมีสติเท่าทัน เรียนรู้และใช้ชีวิตได้อย่างมีสมดุล และตัวช่วยที่สำคัญคือการหมั่นฝึกฝนให้ใจมีสติ มีสมาธิ และมีความเมตตาต่อตนเองและผู้อื่น

บทความโดย พญ.ทานตะวัน อวิรุทธ์วรกุล

สถาบันการแพทย์จักรีนฤบดินทร์

คณะแพทยศาสตร์ โรงพยาบาลรามาธิบดี

มหาวิทยาลัยมหิดล