ต้นเดือนพฤษภาคม ๒๕๖๙ มีข่าวจากองค์การอนามัยโลกเปิดเผยว่า มีผู้เสียชีวิต ๓ รายจากเหตุการณ์ต้องสงสัยว่าเป็นการระบาดของไวรัสฮันตา (Hantavirus) บนเรือสำราญที่กำลังล่องอยู่ในมหาสมุทรแอตแลนติก โดยพบผู้ติดเชื้อที่ได้รับการยืนยันแล้ว ๑ ราย และกำลังตรวจสอบผู้ต้องสงสัยติดเชื้ออีก ๕ ราย  จึงมีผู้สอบถามมาว่า เชื้อตัวนี้ก่อโรคอะไร? เคยพบผู้ป่วยที่เป็นคนไทยในประเทศไทยไหม?

เชื้อไวรัสฮันตา (Hantavirus) เป็นเชื้อไวรัสที่มีหนูเป็นพาหะและแพร่เชื้อสู่คนผ่านการสูดดมละอองฝอยแห้งที่มีเชื้อปนเปื้อนจากมูล ปัสสาวะหรือน้ำลายหนูและลอยอยู่ในอากาศ หรือสัมผัสน้ำลาย ปัสสาวะหรือมูลหนูโดยตรง หรือถูกหนูกัด  การฟุ้งกระจายในอากาศจะเกิดจากการทำความสะอาดพื้นที่ในสถานที่ปิดเช่น กระท่อม, โรงนา หรือห้องเก็บของที่หนูอาศัยอยู่   เมื่อหายใจเอาละอองฝอยแห้งที่ปนเปื้อนเชื้อเข้าไปในปอด จะมีระยะฟักตัวของโรคอยู่ระหว่าง ๘ ถึง ๓๕ วัน  

อาการของโรคมี ๓ ระยะ ระยะแรกคือระยะบอกเหตุ (prodromal phase) ตามด้วยระยะที่ ๒ ซึ่งจะป่วยรุนแรงและมี ๒ แบบ คือ กลุ่มอาการปอดไวรัสฮันตา (Hantavirus Pulmonary Syndrome - HPS) และไข้เลือดออกร่วมกับกลุ่มอาการไต (Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome - HFRS) หากไม่ถึงแก่กรรม จะเข้าสู่ระยะที่ ๓ คือระยะพักฟื้น  

อาการในระยะบอกเหตุจะเริ่มด้วยไข้ ไข้หนาวสั่น ปวดเมื่อยตามตัว ปวดหัวเหมือนไข้หวัดใหญ่  ระยะที่ ๒ ที่ป่วยรุนแรงสำหรับกลุ่มอาการปอดไวรัสฮันตาซึ่งพบบ่อยในทวีปอเมริกา จะมีอัตราการหายใจเร็ว หอบเหนื่อย ชีพจรเต้นเร็ว  อัตราตายสูงถึงร้อยละ ๔๐  ส่วนกลุ่มไข้เลือดออกร่วมกับกลุ่มอาการไตพบมากในทวีปยุโรปและเอเชีย นอกจากมีอาการปวดศีรษะรุนแรง ปวดหลังและช่องท้อง และมองเห็นภาพมัวแล้ว อาจมีความดันโลหิตต่ำ ช็อก และไตวายตามมาได้  หากป่วยรุนแรงมากจะเสียชีวิตในระยะที่ ๒  หากป่วยไม่รุนแรงจะเข้าสู่ระยะที่ ๓ ซึ่งเป็นระยที่ผู้ป่วยฟื้นตัวของโรค อาการต่าง ๆ จะทุเลาและค่อย ๆ หายไป

กลุ่มอาการทางเดินหายใจจากไวรัสฮันตา (Hantavirus Pulmonary Syndrome - HPS) เกิดจากการสะสมของสารน้ำในเนื้อปอดซึ่งเป็นลักษณะเด่น โดยมีภาวะน้ำท่วมปอดที่ไม่ได้เกิดจากโรคหัวใจล้มเหลว (Non-cardiogenic Pulmonary Edema) แต่เกิดจากสารน้ำรั่วซึมผ่านผนังหลอดเลือดฝอยเพิ่มขึ้น  สารน้ำนี้มีโปรตีนสูงจำนวนมากจะรั่วไหลออกนอกหลอดเลือดฝอยเข้าสู่ช่องว่างระหว่างเซลล์ เกิดการสะสมน้ำในช่องว่างระหว่างเซลล์เนื้อปอดและหลอดเลือดฝอย (interstitial edema) และในที่สุดท่วมเข้าไปในถุงลม (alveolar edema) แล้วเข้าไปในโพรงเยื่อหุ้มปอดได้ด้วย (pleural effusions) โดยพบการอักเสบน้อยมากในเนื้อปอดและไม่ค่อยพบการตายของเซลล์เนื้อเยื่อปอดหรือเศษซากเซลล์ในปริมาณมากในถุงลม  มีการแทรกซึมของเซลล์ลิมโฟไซต์ชนิดสร้างภูมิคุ้มกันเช่น atypical lymphocytes ในช่องว่างระหว่างเซลล์  ทั้งนี้เพราะเชื้อไวรัสฮันทามุ่งเป้าเข้าไปในเซลล์บุผนังหลอดเลือด (endothelial cells) ทำให้ผนังหลอดเลือด "รั่ว" โดยที่เซลล์เหล่านี้ไม่ได้ถูกทำลาย

เคยมีการสำรวจหนูในประเทศไทยพบว่าหนูใน ๒ จังหวัดเป็นพาหะของเชื้อไวรัสฮันตาและเชื้อมีสายพันธุ์ใกล้ชิดกับเชื้อไวรัสฮันตาในประเทศเกาหลี  ประเทศไทยมีรายงานผู้ป่วยชาวไทยอย่างน้อย ๒ รายเท่าที่ทราบ จึงพบโรคนี้ไม่บ่อย อาการอาจจะไม่รุนแรง  ผู้ป่วยมักจะถูกวินิจฉัยเป็นโรคไข้เฉียบพลันที่ไม่ทราบสาเหตุ

พยาธิสภาพของโรคติดเชื้อไวรัสฮันตาที่ทำให้ปอดบวมน้ำ

ภาพจาก cleveland clinic ในภาวะน้ำท่วมปอด                                                         ภาพถ่ายรังสีทรวงอกในผู้ป่วยชายที่เกิดอาการรวดเร็วและรุนแรงใน ๒๔ ชั่วโมง

              Edema fluid ในภาพคือน้ำท่วมเข้าไปในถุงลม                                                     ภาพจากบทตวามในวารสาร Boroja N, Barrie JR, Raymon GS. AJR 2002;178:159–163.

จากพยาธิกำเนิดทำให้ตรวจพบทางห้องปฏิบัติการในระยะแรกดังนี้

ในรายที่ป่วยรุนแรง จะพบภาพถ่ายเอกซเรย์ทรวงอกมีจุดขาวกระจายทั่วปอดทั้งสองข้างที่ลุกลามอย่างรวดเร็ว (rapidly progressive bilateral infiltrates) และมีภาวะน้ำคั่งในช่องว่างระหว่างถุงลม (interstitial edema) กับหลอดเลือดฝอยและน้ำท่วมเข้าไปในถุงลมได้ในเนื้อปอด
การตรวจเลือด complete blood count (CBC) พบความผิดปกติ ๔ ประการ (hematological tetrad) ดังนี้

จำนวนเกล็ดเลือดต่ำกว่าปกติ (thrombocytopenia)
เลือดเข้มข้นขึ้น (hemoconcentration) มีค่าฮีมาโทคริตสูงขึ้น (Hct สูง) เนื่องจากมีการรั่วของสารน้ำจากเลือดเข้าไปอยู่ในเนื้อปอดและถุงลม
จำนวนเม็ดเลือดขาวสูงและพบเม็ดเลือดขาวชนิดเซลล์อ่อนในเลือด (leukocytosis with a left shift)
พบลิมโฟไซต์ขนาดใหญ่ที่มีลักษณะผิดปกติ (atypical lymphocytes) ซึ่งเป็นเซลล์กลุ่มสร้างภูมิคุ้มกันในกระแสเลือด (circulating Immunoblasts)

การป้องกันโรค

เนื่องจากไม่มีวัคซีนหรือยาต้านไวรัสฮันตาโดยเฉพาะ การรักษาจึงเป็นการรักษาแบบประคับประคอง จึงควรป้องกันตนเองด้วยการหลีกเลี่ยงการกวาดหรือดูดฝุ่นในพื้นที่จำกัดที่มีมูลหนูแห้ง และสวมหน้ากากอนามัยพร้อมถุงมือขณะทำความสะอาดพื้น

ศาสตราจารย์เกียรติคุณนายแพทย์อมร ลีลารัศมี

กรรมการแพทยสภาและอดีตนายกแพทยสมาคมแห่งประเทศไทยฯ