ภาวะ "รู้หมด" ในที่นี้ คือ Intellectual Insight (ภาวะหัวรู้) เป็นการรู้ในระดับสมอง คือ การรู้ในระดับความคิด เช่น รู้จากการคิดวิเคราะห์ รู้จากมีข้อมูล รู้จากการอ่าน การฟัง เป็นต้น

ภาวะ "อดใจไม่ได้" ในที่นี้ คือ การรู้หมดนั้น ยังไปไม่ถึงระดับ emotional insight

"รู้หมด" ที่เกิดขึ้นในสถานการณ์นี้ เป็นเพียงระดับ intellectual insight ซึ่งเป็นการรู้ระดับตื้น เป็นการรู้ที่ยังไม่ถึง "ใจ" คือ ยังไม่เกิดภาวะ "ใจรู้" เกิดแค่ภาวะ "หัวรู้" จึงทำให้พฤติกรรมเดิมๆ ยังอยู่ แม้ในความคิดจะรู้ว่าไม่ควร ดังนั้น Intellectual Insight คือ ภาวะ "หัวรู้" เป็นปัญญาระดับต้น

ส่วน Emotional Insight (ภาวะใจรู้) เป็นการรู้ในระดับจิตใจ คือ การรู้แบบ "ประจักษ์ใจ" อันเกิดจาก  เมื่อมีประสบการณ์ทางใจ/กายเกิดขึ้น + การมีสติรับรู้ความรู้สึกที่กำลังเกิดขึ้นในใจ และในกาย นำมาสู่การเกิดความเข้าใจในระดับลึก จนกลายเป็นปัญญาทางใจ (wisdom) ซึ่งการ "รู้หมด" ถ้าเกิดขึ้นในระดับ emotional insight จะเกิด "การเปลี่ยนแปลงที่แท้จริงของใจ"

ตัวอย่างที่ 1 ความสัมพันธ์

ในความคิดรู้ว่าไม่ควรคบคนเจ้าชู้มาก แต่ในพฤติกรรมกลับคบ (หัว)รู้หมดว่า คนที่ตนเองมักชอบ เป็นเจ้าชู้มาก

ในความคิดรู้ว่า ไม่ควรชอบ แต่อดใจ ไม่ได้ คือในความจริงใจมักจะชอบ และ คบกับคนลักษณะนี้ซ้ำๆ

ตัวอย่างที่ 2 การกิน

ในความคิดรู้ว่า ไม่ควรกินชานมหวานๆ ทุกวัน แต่ในพฤติกรรมกลับกินทุกวัน (หัว) รู้หมดว่า ชานมหวานๆ ไม่ดีต่อสุขภาพ ในความคิดรู้ว่า ไม่ควรกิน แต่อดใจไม่ได้ คือในความจริงใจอยากกิน และ มีพฤติกรรมซื้อชานมหวานๆ กินทุกวัน

แนวทางการเปลี่ยนจาก "หัวรู้" เป็น "ใจรู้"

เมื่อเกิดภาวะใจรู้ emotional insight จะไม่ใช้การ "อดใจ" แต่จะใช้การ "เข้าใจ" การเข้าใจในที่นี้ คือ การเข้าไปรับรู้ อาการของใจ

อาการของใจ คือ ความรู้สึก  ความต้องการ และ ความปรารถนา การหมั่นฝึกรับรู้อาการของใจ และ กาย ที่เกิดขึ้นตามความเป็นจริงบ่อยๆ จะช่วยให้เกิดปัญญาทางใจ ที่เรียกว่า emotional insight ได้ เพราะการเกิดปัญญาทางใจ จำเป็นต้องผ่านการเข้าใจ “ใจ” ในระดับลึก ยิ่งถ้าเป็นเรื่องสำคัญ จำเป็นต้องผ่านการเข้าใจ “ใจ” ในระดับลึกถึงก้นบึ้งของจิตใจ อาจทำให้เกิดความรู้สึกเจ็บปวด (pain) ขึ้นมาได้ ซึ่งเมื่อใจต้องเผชิญความรู้สึกเจ็บปวด ธรรมชาติของใจจะเกิดภาวะหลบความเจ็บปวด (pain)

ใจอาจกลับไปใช้การรับรู้ที่ความคิด (intellectual insight) ตามเดิม เพื่อเลี่ยงความรู้สึกเจ็บปวด จึงควรหมั่นฝึกสติ เพื่อให้เกิดการรู้ตัวว่าใจกำลังจะหนีทุกข์ หนีความเจ็บปวด ด้วยการกลับไปใช้ความคิดตามร่องเดิม

การมีสติ มีความรู้ตัว จะเป็นตัวช่วยสำคัญให้ใจได้กลับมารับรู้ตามจริงจนเกิดความประจักษ์ จนนำมาสู่ emotional insight ภาวะ "ใจรู้" ได้ เมื่อเกิดภาวะ “ใจรู้” การเปลี่ยนแปลงที่แท้จริงจึงจะเกิดขึ้น เช่น ในตัวอย่างที่ 1 จะไม่อยากกลับไปคบคนเจ้าชู้ ในตัวอย่างที่ 2 จะไม่อยากกินชานมหวานๆ

พฤติกรรมที่เปลี่ยนในระดับ "ใจรู้ emotional insight"

จะไม่ใช่ การ "อดใจ" เพราะ การ"อดใจ" คือ การบังคับใจ เพราะการบังคับ...มักนำไปสู่การต่อต้าน...สภาวะทางใจก็เช่นกัน ยิ่งบังคับใจ เท่าไหร่ จะเกิดแรงต้านกลับในใจมากขึ้นเท่านั้น แต่การเปลี่ยนแปลงที่แท้จริง ในระดับ "ใจรู้" จะมาจากความ "เข้าใจ" คือ เข้าไปรู้จักใจในระดับลึกมากขึ้นๆ จนใจเกิด “ปัญญา” ทางใจ  เมื่อใจเกิดปัญญา ใจจะเลือกได้เองว่า อยากใช้ชีวิตที่ healthy ดีต่อใจอย่างไรต่อไป

หมายเหตุ : ระดับ Emotional Insight คือ ภาวะ "ใจรู้" ซึ่งเป็นปัญญาระดับลึก จำเป็นต้องอาศัยการฝึกสติ (mindfulness) ใน "การสังเกตธรรมชาติกาย-ใจในตนเอง" สม่ำเสมออย่างต่อเนื่อง ถ้าเปรียบเป็นงานวิ่ง จึงไม่ใช่การวิ่งระยะสั้น

แต่เป็นการวิ่งระยะยาว ที่ทุกก้าว จะค่อยๆ สะสมความตื่นรู้ทางใจ ไปทีละเล็กทีละน้อย... และ จะค่อยๆ สะสมความเข้าใจ “ใจ” ในระดับที่ลึกซึ้งมากขึ้นเรื่อยๆ เป็นลำดับ

บทความโดย พญ.ทานตะวัน อวิรุทธ์วรกุล

สถาบันการแพทย์จักรีนฤบดินทร์

คณะแพทยศาสตร์ โรงพยาบาลรามาธิบดี

มหาวิทยาลัยมหิดล