พม่า หรือเมียนมา ได้เข้าเป็นสมาชิกประชาคมอาเซียนเมื่อปี ค.ศ. 1997 จนบัดนี้ก็รวมเป็นเวลากว่า 20 ปีแล้ว
โดยในช่วงเวลาดังกล่าว พม่าเองก็ไม่ได้แสดงฝีไม้ลายมือ หรือความรับผิดชอบต่อองค์การแบบเอาจริงเอาจังหรือเป็นที่ประจักษ์แต่อย่างใด หากแต่มักทำตัวเป็นปัญหา เหนี่ยวรั้งความเป็นปึกแผ่น และความก้าวหน้าของประชาคมอาเซียนอีกด้วย จะเว้นช่วงบ้างก็เฉพาะระหว่างปี พ.ศ. 2558-พ.ศ. 2564 ที่สังคมประชาธิปไตยพม่าเริ่มเบ่งบานภายใต้
การนำพาของ ออง ซาน ซู จี ซึ่งก็ถูกปฏิวัติรัฐประหารไปเมื่อวันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2565 โดยผู้นำการปฏิวัติคือ นายพลอาวุโสมิน อ่อง หล่าย ผู้ประกาศล้มเลิกการเมืองในระบอบประชาธิปไตยแบบรัฐสภา และสั่งจับกุมนางออง ซาน ซู จี และผู้ร่วมงานการเมืองโดยรอบ ซึ่งยังถูกคุมขังกระทั่งทุกวันนี้

สภาพพม่าวันนี้เป็นเช่นเดียวกันกับช่วงก่อนหน้าที่จะเข้ามาเป็นสมาชิกของอาเซียน โดยอยู่ภายใต้การปกครองของฝ่ายกองทัพ ซึ่งโดยทั่วไปก็ไม่ได้เป็นที่ยอมรับของประชาคมโลก แม้เมื่อเกิดเหตุการณ์มหาวาตภัยพายุไซโคลนนาร์กิส ตัวรัฐบาลทหารพม่าเองก็ยังคงยืนกรานปิดประเทศทั้งๆ ที่ช่วยเหลือตนเองไม่ได้ จนประเทศสมาชิกอาเซียนอื่นๆ ต้องเสียเวลามากมายไปกับการโน้มน้าวรัฐบาลทหารพม่าให้ยอมเปิดประเทศเพื่อรับความช่วยเหลือทางด้านมนุษยธรรม และการฟื้นฟูบูรณะประเทศ โดยมีสมาชิกประเทศอาเซียนเป็นแกนกลาง โดยใช้สำนักเลขาธิการของอาเซียนที่กรุงจาการ์ตาเพื่อประสานและดำเนินงานกับองค์การช่วยเหลือต่างๆ ของโลก โดยได้จัดตั้งสำนักงานประสานงานขึ้นที่ประเทศพม่าด้วย

ต่อมาไม่นาน ฝ่ายกองทัพพม่าคงเริ่มตระหนักถึงแรงกดดันจากประชาคมโลกว่า พม่านั้นไม่ได้รับการยอมรับจากประชาคมโลกเพราะทำตัวไม่เป็นประชาธิปไตย เป็นตัวถ่วงความเป็นปึกแผ่นของอาเซียน กองทัพจึงมีมติที่จะนำพม่ากลับคืนสู่สังคมประชาธิปไตยภายใต้แผนการที่เรียกว่า แผนเส้นทาง 7 ประการ (7 Point Roadmap)

แต่เมื่อประกาศออกมาแล้ว การดำเนินการตามแผนกลับเป็นไปอย่างกระท่อนกระแท่นล่าช้า ส่งผลให้การร่วมมือของอาเซียนกับมิตรประเทศต่างๆ เป็นไปอย่างไม่ราบรื่น เพราะติดเรื่องปัญหาพม่าเป็นข้อกังขา ซึ่งในที่สุด ประเทศสมาชิกอาเซียนก็อยู่นิ่งเฉยไม่ไหว ออกมาร่วมกันเพิ่มแรงกดดันรัฐบาลทหารพม่าให้เร่งรีบดำเนินการตามแผนเส้นทาง 7 ประการดังกล่าวให้แล้วเสร็จ เช่น การยกร่างกฎหมายรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ การลงประชามติรับรองร่างกฎหมายรัฐธรรมนูญ และการจัดการการเลือกตั้งแบบเสรี มีการแข่งขันกันระหว่างพรรคการเมืองต่างๆ

ในที่สุด แผนเส้นทาง 7 ประการ ก็ประสบความสำเร็จเมื่อพม่ากลับมามีการเลือกตั้งทั่วไปในปี ค.ศ. 2010 (พ.ศ. 2553) ซึ่งพรรคการเมืองที่อิงฝ่ายกองทัพได้รับชัยชนะ เนื่องจากนางออง ซาน ซู จี ยังไม่ได้รับการปลดปล่อยจากการถูกควบคุมตัว
ไม่สามารถนำพรรคของตนเองเข้าสู่สนามการเลือกตั้งอย่างเต็มเม็ดเต็มหน่วย

แต่ในการเลือกตั้งครั้งต่อมา พรรคของ นางออง ซาน ซู จี คือ National League for Democracy - NLD ได้รับชัยชนะ จัดตั้งรัฐบาลพลเรือนได้สำเร็จ บริหารประเทศไปพร้อมๆ กับการคานอำนาจของฝ่ายกองทัพ ซึ่งมีอำนาจ แต่งตั้งประธานาธิบดีและรัฐมนตรีด้านความมั่นคงรวม 4 ตำแหน่ง และมีที่นั่งในรัฐสภาถึงร้อยละ 25 ตามรัฐธรรมนูญที่ฝ่ายกองทัพร่างขึ้นมา ระหว่างนั้นฝ่ายกองทัพพม่าได้ถูกประณาม และกล่าวโทษจากประชาคมโลกเกี่ยวกับการปฏิบัติไร้มนุษยธรรมต่อชนกลุ่มน้อยชาวโรฮีนจามุสลิม ซึ่งแม้กระทั่ง นางออง ซาน ซู จี ก็ติดร่างแหถูกประณามไปด้วยว่าไม่ได้แม้แต่จะพยายามคัดค้านต้านทานฝ่ายกองทัพเท่ากับทำตัวในทำนองเห็นดีเห็นงามไปด้วย อาจจะเพราะในส่วนลึกแล้ว ตนก็ไม่ยอมรับว่าชาวโรฮีนจาเป็นพลเมืองอันชอบธรรมของพม่าเช่นกัน

ในวันนี้ แม้ฝ่ายกองทัพพม่าจะกุมอำนาจบริหารจากการปฏิวัติรัฐประหารก็จริง แต่ในทางปฏิบัติแล้วถือว่ายังไม่สามารถยึดครองประเทศได้เบ็ดเสร็จ เพราะต้องเผชิญกับการต่อต้าน และการต่อสู้ของประชาชนพลเมืองทุกชาติพันธุ์ ไม่ว่าจะเป็นเมียนมาเชื้อสาย บะม่า มอญ กะเหรี่ยง คะยาห์ ฉาน ยะไข่ คะฉิ่น ในภูมิภาคต่างๆ เป็นต้นก็ตาม สภาพสังคมพม่าวันนี้จึงตกอยู่ในสภาวะสงครามกลางเมือง

แม้เมื่อเดือนเมษายน พ.ศ. 2565 จะมีความพยายามแก้ไขปัญหาผ่านทางข้อตกลง ฉันทามติ 5 ประการ (Five Point Consensus) ร่วมกันระหว่างประเทศสมาชิกอาเซียนทั้ง 10 ประเทศ ซึ่งรวมทั้งประเทศเมียนมา นำโดยนายพลอาวุโส มิน อ่อง หล่าย ผู้นำการปฏิวัติ แต่ก็ไม่ได้รับการนำไปปฏิบัติแต่อย่างใด โดยฝ่ายผู้นำกองทัพพม่า และปัญหาภายในของพม่าได้สร้างผลกระทบต่อประเทศเพื่อนบ้านและประชาคมโลกทั้งในเรื่องความโหดร้ายทารุณของฝ่ายกองทัพ สภาวะบ้านแตกสาแหรกขาดผู้อพยพลี้ภัย ผู้ลี้ภัยทางการเมือง และโอกาสการแพร่ขยายของอาชญากรรมข้ามชาติ ข้ามเขตแดนต่างๆ อันได้แก่ การค้ายาเสพติด ขบวนการค้ามนุษย์ และอาวุธเถื่อน เป็นต้น

ฉะนั้นในช่วง 20 ปีที่ผ่านมา โดยประมาณก็อาจจะกล่าวได้ว่า พม่ามิได้เป็นสมาชิกอาเซียนที่มีความสร้างสรรค์ หรือเสียสละแต่อย่างใด หากแต่กลับทำตนเป็นปัญหาอย่างไม่หยุดหย่อน

ณ วันนี้จึงเป็นเรื่องที่ประเทศสมาชิกอาเซียนอีก 9 ประเทศ จะต้องกลับมาทบทวนท่าทีรวมของอาเซียนต่อรัฐบาลทหารพม่าอย่างเอาจริงเอาจังได้แล้ว ซึ่งที่ผ่านมา ผู้นำพม่า ก็แค่ถูกลงโทษมิให้ได้รับเชิญเข้าร่วมการประชุมระดับรัฐมนตรีต่างๆ ของอาเซียน ซึ่งเป็นโทษที่แสนเบาหวิวสำหรับกองทัพพม่า ทำให้ไม่นานมานี้ ได้มีการเริ่มพูดจากันเรื่องการเพิ่มโทษกันบ้างแล้ว เช่น การระงับการเป็นสมาชิกประชาคมอาเซียนของพม่าเป็นการชั่วคราว (Suspension) จนกว่าพม่าจะกลับคืนสู่สภาวะปกติของการเป็นสังคมประชาธิปไตย ไปจนถึงการคว่ำบาตรผู้นำทหารของพม่า และองค์กรธุรกิจของฝ่ายกองทัพ เพื่อมิให้มีการฝากเงินฝากทองที่ธนาคาร การโอนเงินระหว่างธนาคาร ไปจนถึงการยุติธุรกิจร่วมในระดับรัฐบาล และระดับรัฐวิสาหกิจ เป็นต้น

ทั้งนี้ประชาคมอาเซียนจะโยนภาระรับผิดชอบการแก้วิกฤตพม่าไปที่ประเทศอื่นๆ หรือประชาคมโลกมิได้ เพราะพม่ายังถือเป็นส่วนหนึ่งของครอบครัวประชาคมอาเซียน และเมื่อสมาชิกครอบครัวหนึ่งใดมีปัญหา สมาชิกครอบครัวอื่นๆ ก็ต้องร่วมกันแก้ปัญหา ซึ่งสังคมอาเซียน (และประชาคมโลก) ก็ฝากความหวังไว้ที่ประเทศอินโดนีเซียซึ่งดำรงตำแหน่งประธานอาเซียนในปีพ.ศ. 2566 นี้ ว่าจะนำพาอาเซียนในการแก้ปัญหาวิกฤตพม่าได้อย่างจริงจัง เพราะอินโดนีเซียเป็นประเทศผู้อาวุโสของอาเซียนในทุกๆ ด้าน ทั้งขนาดพื้นที่ ประชากร เศรษฐกิจ และความเป็นสังคมประชาธิปไตย ที่มีจำนวนประชากรที่นับถือศาสนาอิสลามเป็นจำนวนมากที่สุดเมื่อเทียบกับประเทศมุสลิมอื่นๆ

สำหรับประเทศไทย เรากำลังประสบประเด็นปัญหาของการถูกมองว่า เอาอกเอาใจฝ่ายกองทัพพม่ามากกว่าประชาชนพลเมืองพม่าที่ต้องการสิทธิเสรีภาพ และสังคมประชาธิปไตย อีกทั้งรัฐบาลไทยก็ดูจะไม่ค่อยอยากจะรักษา
แนวร่วมและมติร่วมของอาเซียนโดยรวม ซึ่งก็มีผลกระทบต่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของอาเซียนด้วย สิ่งเหล่านี้ส่งผลให้ผู้นำกองทัพพม่าไม่ต้องมาเกรงอกเกรงใจอาเซียน

และฉะนั้น หากอาเซียนแก้ปัญหาวิกฤตพม่านี้ไม่ได้ อาเซียนก็จะตกอยู่ในสถานะของการบ่อนทำลายตัวเองไปเรื่อยๆ จากความแตกแยกความไม่มีเอกภาพ และนำพาไปสู่การล่มสลายกันไปในที่สุด

กษิต ภิรมย์

kasitfb@gmail.com