เราอาจจะแบ่งระบบระบอบการเมืองการปกครองของไทย ออกได้เป็น 3 ลักษณะตามกาลเวลา นั่นคือ

1. ระบบพ่อขุน ในช่วงสมัยสุโขทัย ที่ผู้นำหรือองค์ประมุขถูกขนานพระนามว่า พ่อขุน เช่นพ่อขุนรามคำแหง บ่งบอกความเป็นหัวหน้า หรือการยอมรับนับถือว่าเป็นผู้นำที่ควรแก่การเคารพเชื่อฟัง แต่ก็ปรึกษาหารือขอความช่วยเหลือได้ และจะได้รับความเมตตาและความยุติธรรม เสมือนพ่อปกครองลูก จัดได้ว่าระบบระบอบพ่อขุน เป็นทฤษฎีและการปฏิบัติทางการเมืองที่มีรากเหง้าจากคนไทยกันเอง

2. ระบบเทวราชานั้นเกิดขึ้นในช่วงปลายสมัยสุโขทัย ที่สังคมไทยได้เริ่มมาข้องแวะกับชาวรามัญ ชาวขอม ซึ่งได้รับอิทธิพลจากความคิดความเชื่อถือจากชมพูทวีป ที่ผู้ปกครองเป็นเสมือนเทพเจ้าลงมากำเนิด และฉะนั้นจึงมีความศักดิ์สิทธิ์ มีความยิ่งใหญ่ น่าเกรงขามควรแก่การเคารพนบนอบและบูชา เทวราชาจึงมีอำนาจประกาศิตและเป็นเจ้ามหาชีวิตและเจ้าของทรัพย์สินในแผ่นดิน

3.ธรรมนูญราชา หรือนัยหนึ่งพระมหากษัตริย์ดำรงพระองค์อยู่ภายใต้กฎหมายรัฐธรรมนูญ เป็นการสิ้นสุดของระบบเทวราชา หรือสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ที่ได้เกิดขึ้นที่ยุโรปตะวันตก และไทยเราได้รับอิทธิพลทางความคิดและแนวทางปฏิบัติมาปรับใช้

อย่างไรก็ตาม โดยตลอดมาตั้งแต่สมัยสุโขทัย สมัยกรุงศรีอยุธยา สมัยกรุงธนบุรี จนถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ไม่ว่าผู้นำหรือองค์ประมุขของประเทศจะอยู่ในสถานะใด สังคมไทยก็มีหลักปฏิบัติพื้นฐานของผู้ปกครองไว้โดยตลอด อันได้แก่ผู้ปกครองต้องประพฤติตนอยู่ในธรรม และในการนี้ไทยเราก็มีหลักทศพิธราชธรรม ซึ่งเป็นการกำหนดให้ผู้ปกครองจะต้องปฏิบัติตนดังนี้คือ

1.ทาน

2.ศีล

3.บริจาค

4.ความซื่อตรง

5.ความอ่อนโยน

6.ความเพียร

7.ความไม่โกรธ

8.ความไม่เบียดเบียน

9.ความอดทน

10.ความเที่ยงธรรม

แต่ตั้งแต่เดือนมิถุนายน 2475 การเปลี่ยนแปลงที่กำหนดให้อำนาจของบ้านเมือง หรืออำนาจอธิปไตย เป็นของปวงชนชาวไทย ซึ่งก็ถือเป็นอำนาจแห่งธรรมที่ประชาชนพลเมืองได้ถวายแด่พระมหากษัตริย์ เพื่อช่วยปฏิบัติดูแลผ่าน 3 สถาบันหลักคือ ฝ่ายบริหาร ฝ่ายนิติบัญญัติ และฝ่ายตุลาการ และในกรอบของฝ่ายตุลาการได้มีการจัดตั้งองค์การตรวจสอบต่างๆ เพื่อส่งเสริมการปฏิบัติและอยู่ร่วมกันด้วยหลักธรรมาภิบาล

ณ วันนี้ สังคมไทยมีปัญหามากมาย เพราะการขาดซึ่งหลักธรรม หรือนัยหนึ่งการนำเอาหลักทศพิธราชธรรม เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตโดยทั่วไป และเป็นส่วนสำคัญหลักของการบริหารราชการบ้านเมือง ซึ่งหมายความว่า ฝ่ายผู้ปกครองบ้านเมืองทุกระดับ นอกจากจะต้องเคารพกฎหมายแล้ว ต้องมีหลักทศพิธราชธรรมอยู่ประจำใจด้วย

ในการนี้ก็หมายความว่า สังคมไทยเราจะคงอยู่แค่กับหลักการอยู่กับ และเคารพกฎหมาย (Rule of Law) แบบฝ่ายยุโรปตะวันตกแต่เพียงอย่างเดียวก็จะไม่เพียงพอ สังคมไทยจะต้องนำเอาหลักธรรม หรือทศพิธราชธรรมเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของความเป็นไปในสังคมอีกด้วย และฉะนั้นในการเรียนการสอนว่าด้วยวิชานิติศาสตร์ หรือในการฝึกอบรมข้าราชการ ให้ได้ตระหนักรู้แค่ในเรื่องกฎหมายบ้านเมือง ก็มิเป็นการเพียงพออีกแล้ว สังคมไทยจากนี้ไปจะต้องหันกลับมาทบทวนตนเอง และให้การเรียนการสอน ให้การตระหนักรู้ต้องมีทั้งเรื่องหลักกฎหมายแบบสากล และหลักทศพิธราชธรรม ควบคู่กันไปด้วย

ในช่วงประวัติศาสตร์การเมืองร่วมสมัย สังคมไทยเราก็มักจะกล่าวหา และดำเนินการกันด้วยการอ้างอิงกฎหมายต่างๆ ซึ่งก็จะมีเรื่องการผิดและการถูกในแง่ของตัวบทกฎหมาย แต่เหนือตัวบทกฎหมายขึ้นไปก็มีเรื่องศีลธรรม การถูกต้องชอบธรรม ที่การกระทำหนึ่งใดอาจมีการตีความว่า ถูกกฎหมายทุกประการ แต่ผิดหรือไม่ไปด้วยกับหลัก

สังคมไทยต้องกลับมาร่วมกันรณรงค์เรื่องธรรมะ ให้เป็นส่วนหนึ่งและวิถีทางของชีวิตที่ดีงาม