การที่จะมีหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าที่ดีได้คงไม่ได้มีโรงพยาบาลอย่างเดียว ถึงแม้จะมีโรงพยาบาลเป็นพันโรงพยาบาล เช่น ในประเทศไทย เพราะโรงพยาบาลส่วนใหญ่มีไว้ตรวจรักษา วินิจฉัยโรค ไม่ค่อยได้มีเวลาสำหรับการให้ความรู้ ข้อมูลเกี่ยวกับการสร้างเสริมสุขภาพป้องกันโรค ขนาดมีโรงพยาบาลในทุกอำเภอ ยังมีเจ้าหน้าที่ไม่พอสำหรับการให้บริการแก่ประชาชน ในแต่ละโรงพยาบาลมีคิวยาว ผู้ที่ต้องการความช่วยเหลือมาแน่นโรงพยาบาลทุกวัน ต้องเสียเวลารอตรวจครึ่งวันหรือเต็มวัน รอพบแพทย์ไปตรวจเลือด หรือเอกซเรย์ หรือไปปรึกษาแพทย์ผู้เชี่ยวชาญต่างๆ ผู้ป่วยรอเป็นชั่วโมง แต่มีเวลากับแพทย์เพียง 5-10 นาทีเป็นส่วนใหญ่

ระบบสาธารณสุขที่กล่าวมานี้เป็นการตั้งรับเท่านั้น รอให้ผู้ป่วยมาพบแพทย์ พยาบาลที่โรงพยาบาล ก็ตรวจรักษาไปเท่าที่จะทำได้ ไม่มีเวลาคุยกับผู้ป่วย ไม่มีเวลาแนะนำการปฏิบัติตนเองในการดูแลสร้างเสริมสุขภาพ ป้องกันโรค โดยเฉพาะกลุ่มโรคNCDs โรคเรื้อรังที่ไม่ติดต่อ โรงพยาบาลในต่างจังหวัดต่างๆ เตียงก็มักเต็มหมด เช่น มี 300 เตียง แต่อาจมีเตียงเสริมอีก 50-100 เตียง มีเตียงเสริมทั่วๆ ไปเต็มไปหมดในโรงพยาบาลระหว่างทางเดิน ห้องโถง ฯลฯ

ถ้าเราตั้งรับอย่างเดียว หรือเอาแต่รักษาพยาบาล ปล่อยให้ประชาชนเป็นโรคแล้วจึงมาหาแพทย์ ทำอย่างไรเราก็รับไม่ไหว มีหมอ พยาบาล เงินทองเท่าไหร่ก็ไม่พอ เช่น โรค COVID-19 ในขณะนี้ถ้าทุกๆ คนไม่ระวัง ไม่ป้องกัน ไม่ปฏิบัติตนเองตามที่ทางการแพทย์แนะนำ เช่น อยู่บ้านถ้าไม่จำเป็นไปนอกบ้าน มี social distancing(physical) คือ ทิ้งระยะห่าง สวมหน้ากาก ล้างมือบ่อยๆ ถ้าไอ จาม ต้องรู้จักวิธีป้องกันการแพร่เชื้อ อย่าเอามือแตะหน้าทำความสะอาดสถานที่ และเมื่อถึงเวลาฉีดวัคซีน ป้องกัน ฯลฯ

ก็คล้ายๆ เวลาข้าศึกมาโจมตีประเทศเรา ถ้าเราตั้งรับที่กรุงเทพฯเท่านั้น จะยาก เหนื่อย มีความเสียหายมาก ถึงแม้ในที่สุดเราอาจรบชนะ ผู้นำทางทหารที่ดีคงตั้งรับตั้งแต่ชายแดน ตอดเล็กตอดน้อยจนเหลือข้าศึกนิดเดียว(ถ้าเหลือ)มาถึงกรุงเทพฯ เราก็จะจัดการได้ง่าย เช่นเดียวกับโรค COVID-19 ถ้ามีผู้ป่วยมาก เพราะไม่ปฏิบัติตามคำแนะนำทางการแพทย์ โรงพยาบาลของเราจะรับไม่ไหว เตียงจะมีไม่พอ ห้อง ICU จะเต็ม ฯลฯ ฉะนั้นเราต้องป้องกันให้เหลือผู้ป่วยที่จะต้องเข้าโรงพยาบาลให้น้อยที่สุดเท่าที่จะทำได้ แพทย์ พยาบาล เจ้าหน้าที่ต่างๆ จึงจะรับมือได้

ฉะนั้นจึงต้องมีระบบสาธารณสุขปฐมภูมิเกิดขึ้น หลักการของ PHC คือ ดูแลประชาชนตั้งแต่เกิดจนตาย ทั้งป้องกัน ควบคุม สร้างเสริม วินิจฉัย รักษา ฟื้นฟูโรค รวมทั้งการดูแลในวาระสุดท้าย โดยเอาระบบบริการสาธารณสุขไปไว้ในชุมชน คือมีในทุกตำบล หรือหมู่บ้าน (โดยมี อสม. อาสาสมัคร แทรกอยู่ทั่วไป) ทั้งนี้ระบบสาธารณสุขปฐมภูมิต้องเน้นการสร้างเสริมสุขภาพป้องกันโรค เพราะองค์การอนามัยโลกแจ้งว่า 74% ของการเสียชีวิตของชาวโลกมาจากโรคไม่ติดต่อ (non-communicable diseases)ซึ่งก็คือ โรคที่ป้องกันได้ แต่ถึงแม้ป้องกันแล้วก็ยังจะต้องมีการวินิจฉัย รักษา ฟื้นฟู ฯลฯ ที่มีคุณภาพ รวดเร็วอีกด้วย

ด้วยเหตุนี้และอื่นๆ จึงทำให้อดีตผู้บริหารสาธารณสุขของประเทศไทย เห็นการณ์ไกล จึงทำให้มีสถานีอนามัยที่มีเจ้าหน้าที่ทางสาธารณสุข แต่ไม่มีแพทย์ จนกระทั่งเร็วๆ นี้ จึงกลายเป็นรพ.สต. หรือโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล หลักการคือ เอาระบบสาธารณสุขไปให้ใกล้ประชาชนมากที่สุด เรียกว่าใกล้บ้าน ใกล้ใจ ประชาชนจะได้ไม่ต้องเสียเวลาเดินทางมากนัก ขณะนี้ยังไป รพ.สต. เมื่อไหร่ก็ได้ ยังไม่ต้องนัด (แต่อีกหน่อยอาจต้องนัด) ไม่ต้องแต่งตัวให้เสียเงิน เสียทอง แต่งตัวตามสบายเหมือนอยู่กับบ้าน เดินไปยังได้ เพราะจะมี รพ.สต.อยู่แทบทุกตำบล ไปถึง รพ.สต.ก็ไม่น่ากลัว เจ้าหน้าที่ต่างๆ ก็รู้จักกันดีไม่น่าเกรงขามเหมือนกับไปที่โรงพยาบาลใหญ่ๆ ที่แพทย์ พยาบาล เป็นคนแปลกหน้า บรรยากาศที่ รพ.สต.เป็นกันเอง ฯลฯผมไปเยี่ยม รพ.สต. มาหลายแห่ง ต่างก็น่าไป เป็นกันเอง คิวไม่มีหรือไม่ยาวมาก เจ้าหน้าที่ทุกๆ คนเป็นกันเองรู้จักชื่อ นามสกุล ชื่อเล่น กันหมดทุกๆ คน

ถ้าเป็นที่ประเทศอังกฤษ รพ.สต.ก็คงเหมือน general practitioner clinic, GP clinic ที่อังกฤษ GP หรือ general practitioner มีความหมายเหมือนกับ family doctor เวลาคนพูดก็จะบอกว่าไปหา GP ไม่ได้พูดว่าไปหา family doctor ปกติไปหา GP ยังต้องนัด ยกเว้นฉุกเฉิน ซึ่งอาจไปหาโรงพยาบาลเลย หรือ GP ก่อน ก็แล้วแต่ ถ้าเป็นโรคที่ต้องปรึกษาแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ ถ้าไม่ใช่ฉุกเฉิน GP จะเป็นคนติดต่อนัดวันเวลาให้ แผนกผู้ป่วยนอกไม่มีการเดินเข้ามาเองผู้ป่วยทุกคนจะมีจดหมายจาก GP แจ้งมาว่าขอปรึกษาผู้ป่วยรายนี้ พร้อมประวัติการตรวจร่างกาย การตรวจเพิ่มเติมถ้ามี รวมทั้งการรักษาในปัจจุบัน เมื่อผู้ป่วยออกจากโรงพยาบาลแพทย์ผู้ดูแลในโรงพยาบาลก็จะมีจดหมายไปถึง GP สรุปการรักษาทั้งหมด พร้อมคำแนะนำต่างๆ และอาจกำหนดวันเวลาที่จะให้มาพบแพทย์ในโรงพยาบาลอีก ถ้าจำเป็น

นพ.พินิจ กุลละวณิชย์