กัญชามีสาร delta-9 tetrahydrocannabinol (THC) เป็นสารเสพติดที่ออกฤทธิ์ต่อจิตประสาท ผู้สูงอายุที่มีปัญหาสุขภาพ เช่น เศร้า วิตกกังวล ขาดความมั่นใจทางสังคมนอนไม่หลับ กินอาหารไม่อร่อย มีปัญหาการเคลื่อนไหวจากโรคพาร์กินสัน หรือมีภาวะสมองเสื่อม อาจจะใช้กัญชาเพื่อมุ่งหวังที่จะลดอาการต่างๆ ข้างต้น ผู้สูงอายุบางคนอาจไม่ทราบปริมาณกัญชาที่ตนเองได้รับ และอาจไม่ทราบว่าตนเองกำลังได้รับสารจากกัญชาอยู่ ซึ่งอาจจะทำให้เกิดผลข้างเคียงที่รุนแรงหรือนำไปสู่ภาวะติดกัญชา หรืออาจนำไปสู่การใช้สารเสพติดชนิดอื่นๆ ต่อไปได้ ดังนั้นการมีความรู้ความเข้าใจที่ถูกต้องจะช่วยลดการใช้กัญชาที่ไม่ตรงตามหลักฐานทางการแพทย์ และป้องกันการเกิดอาการที่ไม่พึงประสงค์ต่างๆ ได้

ผลกระทบของกัญชาต่อสุขภาพกายของผู้สูงอายุ

ผู้สูงอายุมีแนวโน้มที่จะเกิดผลข้างเคียงจากกัญชาได้ไวกว่าผู้ที่อายุน้อย อาการมักเกิดหลังได้รับกัญชาประมาณ 3-4 ชั่วโมง และความรุนแรงของอาการขึ้นอยู่กับปริมาณของสารที่ได้รับ โดยมีอาการแสดงตามระบบต่างๆ ดังต่อไปนี้

ระบบประสาท : มีอาการอ่อนแรง ง่วงซึม ปวดศีรษะ เวียนศีรษะ หกล้ม และสับสน

ระบบการหายใจและการไหลเวียนโลหิต : ชีพจรเต้นผิดปกติ ความดันโลหิตเปลี่ยนแปลง หายใจลำบาก และหอบหืดกำเริบ

ระบบอื่นๆ : ปากแห้ง คอแห้ง ความอยากอาหารเปลี่ยนแปลง ท้องอืด ท้องผูก และปวดท้อง

ผลกระทบของกัญชาต่อสุขภาพจิตในผู้สูงอายุ

ผู้สูงอายุมีแนวโน้มที่จะเกิดอาการทางจิตเวชจากกัญชาได้ไวกว่าผู้ที่อายุน้อย เนื่องจากสมองของผู้สูงอายุมีความไวต่อกัญชามากขึ้น ร่วมกับการมีโอกาสเพิ่มขึ้นที่จะเกิดปฏิกิริยากับยาอื่นๆที่ผู้สูงอายุกินอยู่แล้ว และโรคประจำตัวของผู้สูงอายุก็มีความเสี่ยงกับการเกิดปัญหาทางสุขภาพจิตอยู่แต่เดิม และหากมีการใช้กัญชาในปริมาณมาก จะพบอาการทางจิตเวชได้บ่อยมากขึ้นและนานขึ้น เช่น ประสาทหลอนที่พบได้ถึงร้อยละ 15- 20 ของผู้สูงอายุที่ใช้กัญชา โดยผู้สูงอายุเพศหญิงมีความเสี่ยงมากกว่าเพศชาย การใช้กัญชาที่ไม่มีข้อบ่งชี้ทางการแพทย์อาจจะเพิ่มอัตราการฆ่าตัวตาย การเกิดโรคซึมเศร้า และการบาดเจ็บจากการหกล้ม นอกจากนี้ยังลดการทำงานและความสามารถของสมองในด้านต่างๆ อีกด้วย

ผลของกัญชาต่อการนอนหลับในผู้สูงอายุ

ปัญหาการนอนหลับพบได้บ่อยเกินกว่าครึ่งหนึ่งของผู้สูงอายุ ได้แก่เข้านอนแล้วหลับยาก หลับได้ไม่ต่อเนื่องหรือหลับๆ ตื่นๆ รู้สึกหลับไม่ลึก รู้สึกไม่สดชื่นเมื่อตื่นนอนตอนเช้าหรือรู้สึกง่วงในช่วงกลางวัน ซึ่งส่งผลกระทบต่อการใช้ชีวิตประจำวัน ทำให้ผู้สูงอายุมีความจดจ่อ สมาธิ และความจำลดลง รู้สึกอ่อนเพลีย ทำให้เสี่ยงต่อการล้มและการเกิดอุบัติเหตุ

สาเหตุมักเกิดจากหลายปัจจัย เช่น สิ่งแวดล้อมที่รบกวนการนอน การเสื่อมถอยของสมอง การเจ็บป่วยทางกาย ปัญหาสุขภาพจิต การปฏิบัติตัวด้านการนอนที่ไม่เหมาะสม การใช้ยาหรือสารที่มีฤทธิ์กระตุ้นระบบประสาท เช่น กาเฟอีนในชาหรือกาแฟ

ในปัจจุบัน ยังไม่มีหลักฐานทางการแพทย์ที่เพียงพอที่จะยืนยันประสิทธิภาพและความปลอดภัยของกัญชาในการบรรเทาปัญหาการนอนหลับในผู้สูงอายุ แม้ว่าสารบางชนิดในกัญชาอาจมีฤทธิ์ผ่อนคลาย ลดอาการกระสับกระส่าย และทำให้รู้สึกง่วงได้ แต่ผลจากสารชนิดอื่นในกัญชาก็อาจทำให้เกิดอาการข้างเคียง เกิดอาการเมาหรือเป็นพิษ อาจเป็นอันตรายต่อทั้งสุขภาพกายและสุขภาพจิตของผู้สูงอายุ ทำให้เกิดอุบัติเหตุ หรืออาการทางจิตที่รุนแรงได้

ผลของกัญชาในภาวะสมองเสื่อม

ภาวะสมองเสื่อม คือกลุ่มโรคที่การทำงานของสมองถดถอย โรคที่พบได้บ่อยและเป็นที่รู้จักมากที่สุดในผู้สูงอายุคือโรคอัลไซเมอร์ โดยมีอาการที่เด่นชัดที่สุดคืออาการหลงลืมผู้ป่วยส่วนใหญ่มักมีอาการด้านอารมณ์และพฤติกรรมร่วมด้วย เช่น ก้าวร้าว วุ่นวาย มีปัญหาการนอน หลงผิด หรือหูแว่ว เป็นต้น

กัญชานั้นถูกกล่าวถึงบ่อยในการนำมาใช้รักษาภาวะสมองเสื่อม แต่จากผลการศึกษาวิจัยที่มีคุณภาพพบว่า ปัจจุบันยังไม่มีงานวิจัยคุณภาพดีที่สนับสนุนประสิทธิภาพของกัญชาในการชะลอและป้องกันภาวะสมองเสื่อมรวมถึงประสิทธิภาพในการรักษาอาการก้าวร้าวหรือกระสับกระส่ายในภาวะสมองเสื่อม

สรุป

แม้ว่าจะมีข้อแนะนำในการใช้กัญชาเพื่อบรรเทาอาการปวดในผู้ป่วยโรคมะเร็งระยะสุดท้าย แต่การศึกษาที่ผ่านมาส่วนใหญ่นั้นเป็นเพียงรายงานผู้ป่วยที่มีจำนวนกลุ่มตัวอย่างไม่มาก และระเบียบวิธีวิจัยยังไม่มีคุณภาพที่ดีเพียงพอ ปัจจุบันจึงยังไม่มีหลักฐานที่ชัดเจนว่ากัญชามีประสิทธิภาพดีและปลอดภัยในผู้สูงอายุที่มีปัญหาการนอนหรือมีภาวะสมองเสื่อม ดังนั้นสมาคมทางการแพทย์ต่างๆ จึงไม่แนะนำการใช้กัญชาในผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อมหรือมีปัญหาการนอน

ชมรมจิตเวชศาสตร์ผู้สูงอายุและประสาทจิตเวชศาสตร์ไทย