ในระยะนี้ อากาศในบ้านเมืองของเราเย็นลง หลายคนชอบอากาศเย็น เพราะนาน ๆ จะได้สัมผัสอากาศแบบนี้ แต่ขอเตือนว่าในช่วงอากาศเย็น จะมีมลพิษจากฝุ่นละอองขนาดเล็กไม่เกิน 2.5 ไมครอน (PM2.5) ซึ่งอนุภาคเล็กกว่าเส้นผ่านศูนย์กลางของเส้นผมมนุษย์ ประมาณ 1/30 โดย PM 2.5 ลอยอยู่ในอากาศได้นาน และแทรกซึมเข้าลึกถึงส่วนล่างของระบบทางเดินหายใจของคนและสัตว์เลี้ยง และย้ำว่า PM2.5 เป็นพาหะของสารพิษ โลหะหนัก และอนุภาคอินทรีย์ที่มีฤทธิ์กระตุ้นการอักเสบได้ ซึ่งอนุภาคขนาดเล็กนี้ไม่ถูกกรองออกโดยโครงสร้างป้องกันในระบบทางเดินหายใจตอนบน เช่น ขนจมูก จึงทำให้มันเข้าสู่ถุงลม และปอดได้ง่าย

ขอแจ้งเตือนว่า PM2.5 มีผลร้ายต่อระบบทางเดินหายใจสัตว์ เมื่อสัตว์สูดเอา PM2.5 เข้าสู่ร่างกาย โดยฝุ่นจะสะสมในทางเดินหายใจส่วนลึก แล้วกระตุ้นการอักเสบของเยื่อบุทางเดินหายใจ และพบว่าส่งผลต่อกระบวนการอักเสบทางภูมิคุ้มกันสร้างความเสียหายต่อการทำงานของเยื่อบุหลอดลม อาจทำให้เกิดหรือเพิ่มการผลิตเมือก กระตุ้นภาวะหอบหืด และหลอดลมอักเสบเรื้อรัง และ PM2.5 ยังอาจนำพาสารพิษอื่นเข้าสู่ปอด จึงเพิ่มความรุนแรงของการอักเสบและการตอบสนองของระบบภูมิคุ้มกันร่างกาได้มากขึ้น

ผลกระทบต่อสัตว์เลี้ยงในบ้าน ผลจากงานวิจัยที่ศึกษาความสัมพันธ์ระหว่าง PM2.5 กับโรคทางเดินหายใจในสัตว์เลี้ยง พบว่ามีผลต่อแมวและสุนัข เช่น แมวที่อาศัยในบ้าน ที่มีระดับ PM2.5 มากกว่า 35 μg/m³ มีโอกาสเกิดโรคทางเดินหายใจมากกว่ากลุ่มที่มีค่าฝุ่นต่ำ อัตราส่วนโอกาสเกิดสูงประมาณ 4 เท่า มีรายงานจากงานวิจัยพบด้วยว่าที่สัตว์ที่ป่วยที่เป็นโรคหลอดลมหรือโรคปอด พบว่าสุนัขที่อยู่ในบ้านที่มี PM2.5 มากกว่า 35 μg/m³ จะมีปฏิกิริยาทางเซลล์ที่เพิ่มขึ้นในเยื่อบุหลอดลม เช่น จำนวนเซลล์เม็ดเลือดขาวเพิ่มขึ้นในการชะล้างปอด ซึ่งเป็นสัญญาณการตอบสนองต่อฝุ่นละออง ข้อสรุปจากข้อมูลเชิงวิชาการคือมีหลักฐานว่าการสัมผัส PM2.5 สูงจะเชื่อมโยงกับการพัฒนาหรือเกิดอาการรุนแรงของโรคทางเดินหายใจในสัตว์เลี้ยง โดยเฉพาะกับแมว

ดังนั้น เมื่อ PM2.5 อยู่ในระดับที่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพคนและสัตว์เลี้ยง โดยเฉพาะในช่วงกลางคืน และเช้า โดยเฉพาะช่วงอากาศนิ่ง มักจะมีการสะสมมลพิษมากขึ้น และขอย้ำอีกว่า ฝุ่นละอองขนาดเล็ก PM 2.5 สามารถเข้าสู่ระบบทางเดินหายใจลึกเข้าไปในปอดได้ และส่งผลให้เกิดปัญหาสุขภาพ เช่น

ภาวะระคายเคืองฉับพลัน ทำให้มีอาการไอ จาม หายใจแรงหรือหอบ เกิดการระคายเคืองตา น้ำตาไหล ตาแดง มีน้ำมูกใส

ส่วนในภาวะเรื้อรังหรือรุนแรง จะทำให้อาการโรคทางเดินหายใจแย่ลง เพราะปัญหาหลอดลมอักเสบ ปอดอักเสบ และยังทำให้ลดความสามารถของการออกกำลังกาย เพิ่มโอกาสการติดเชื้อทางเดินหายใจ และมีการตอบสนองต่อเยื่อบุทางเดินหายใจมากขึ้น โดยพบในสุนัขที่อาศัยอยู่ภายในบ้านที่มี PM 2.5 สูง ขอบอกว่าสัตว์เลี้ยงมีความไวต่อ PM 2.5 มากกว่าคน เพราะปอดมีขนาดเล็กกว่า ดังนั้น เวลาอยู่กลางแจ้ง จึงพบว่าอัตราการหายใจเทียบกับขนาดตัวจึงมีมากกว่า

วิธีป้องกันและดูแลสัตว์เลี้ยงในช่วงฝุ่น PM 2.5 สูง คือ ลดการให้สัตว์สัมผัสกับฝุ่น ลดระยะเวลาให้สัตว์อยู่นอกบ้านในช่วงค่าฝุ่นเกินมาตรฐาน งดออกไปเดินเล่นกลางแจ้งโดยไม่จำเป็น โดยเฉพาะช่วงค่าฝุ่นสูงในตอนเช้าและเย็น หากจะพาสัตว์ไปนอกบ้าน ต้องเลือกเวลาที่ค่าฝุ่นต่ำ โดยสามารถตรวจสอบค่าฝุ่น PM 2.5 ได้จาก Apps Air4Thai หรือ AirBKK

การปรับคุณภาพอากาศภายในบ้าน โดยใช้เครื่องฟอกอากาศ (HEPA Filter) ที่จะช่วยลดปริมาณฝุ่น PM 2.5 ในบ้านได้อย่างมีประสิทธิภาพ แต่ต้องเลือกขนาดเครื่องที่เหมาะกับขนาดของห้อง และต้องเปลี่ยนไส้กรองตามคำแนะนำอย่างเคร่งครัด และแนะนำให้ปิดประตู หน้าต่างในช่วงปริมาณฝุ่นสูง เพื่อลดการไหลของอากาศสกปรกเข้าในบ้าน ซึ่งถ้าเป็นไปได้ ต้องเตรียมห้องไว้ห้องหนึ่งเพื่อเป็น Safe Room โดยจะเข้าไปใช้เฉพาะเวลาเปิดเครื่องฟอกอากาศให้ทำงาน

อุปกรณ์ป้องกันฝุ่นสำหรับสัตว์เลี้ยง สุนัขบางสายพันธุ์อาจใช้หน้ากากกรองฝุ่น (Pet-specific PM 2.5 mask) เมื่อต้องออกไปนอกบ้าน แต่ต้องแน่ใจว่าเมื่อสุนัขใส่แล้วสบาย หายใจได้สะดวก ห้ามใส่เมื่อต้องออกกำลังกายหนัก และห้ามใช้หน้ากากอนามัยของคนกับสัตว์ เพราะรูปหน้าและสรีระ รวมถึงระบบการหายใจต่างกัน

การดูแลสัตว์เลี้ยงที่มีปัญหาทางเดินหายใจ ต้องพาไปพบสัตวแพทย์ เมื่อพบว่ามีภาวะหายใจลำบาก ไอเรื้อรัง มีน้ำมูก ซึมผิดปกติ สีเหงือกผิดปกติ เช่น ซีดหรือสีม่วง

สำหรับสัตว์ที่เป็นโรคปอดเรื้อรัง เช่น ปอดอักเสบเรื้อรัง หอบหืด ต้องเฝ้าระวังเป็นพิเศษและต้องปรับการใช้ยาลดการอักเสบตามคำแนะนำของสัตวแพทย์ สิ่งที่เจ้าของต้องสังเกตและทำเป็นประจำ คือ จดบันทึกอาการรายวัน เช่น การหายใจ การกิน พฤติกรรมต่าง ๆ และต้องรูปวิดีโอไว้ เพื่อสังเกตอาการหายใจผิดปกติ แล้วนำไปให้สัตวแพทย์ประเมินอาการ และต้องตรวจสอบค่าฝุ่นทุกวันก่อนออกไปทำกิจกรรมใดๆ ขอให้เราและสัตว์ผ่านพ้นมลพิษทางอากาศโดยเร็วครับ

น.สพ.นนทษิต ชุติญาณวัฒน์

โรงพยาบาลสัตว์มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ บางเขน