จนถึงทุกวันนี้ คนไทยจำนวนไม่น้อยก็ยังเชื่อเหมือนเดิมว่า สังคมไทยนั้นหาความยุติธรรมแท้จริงได้ยากเย็นแสนเข็ญยิ่งนัก คนรวยทำผิดแล้วไม่ต้องรับโทษทัณฑ์ ส่วนคนจนคนด้อยโอกาส ไร้อำนาจต่อสู่ แม้ทำผิดเพียงนิดเดียว หรืออาจไม่ได้กระทำผิดเลย แต่ไม่มีปัญญาจ้างทนายที่มีลูกเล่นกลเม็ดแพรวพราว ก็มีสิทธิ์ถูกส่งตัวไปเข้าคุกเข้าตะรางได้ จนทำให้ความเชื่อว่าคุกไทยมีไว้ขังหมาและคนจน เป็นความจริงเรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน

คนทำผิด ไม่ต้องติดคุกมีให้เห็นมากมายจนสาธยายไม่ถ้วนในประเทศไทย ส่วนคนที่ติดคุกนั้น บางคนก็ไม่ได้กระทำผิดแม้แต่น้อย แต่ทว่าไม่มีปัญญาแก้ต่างให้ตัวเองหลุดพ้นจากการถูกยัดข้อหา จนในที่สุดก็ต้องติดคุก แม้จะไม่ได้กระทำผิด

นี่คือความอยุติธรรมอย่างเด่นชัดในสังคมไทย เพราะฉะนั้น สังคมแบบนี้จึงเต็มไปด้วยระบบเส้นสาย อภิสิทธิ์ อำนาจเถื่อน อำนาจมือ และความไม่ยุติธรรม 

สังคมใดก็ตามที่คนส่วนใหญ่ไม่เชื่อมั่นในระบบยุติธรรม สังคมนั้นไม่มีวันเกิดความสงบสุข สมานฉันท์ และไม่มีวันเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกันอย่างแน่นอน เพราะเมื่อสังคมไม่ยึดมั่นในหลักนิติรัฐ ก็หมายความว่า คนทำผิดไม่ต้องถูกลงโทษดำเนินคดีตามกระบวนการของกฎหมาย ดังนั้น จึงไม่ต้องประหลาดใจว่า ทำไมสังคมไทยจึงกลายเป็นสังคมสับปลับ หน้าไหว้ หลังหลอก ปากว่า ตาขยิบ และสุดท้ายก็กลายเป็นสังคมที่ไม่ต้องถามหาความยุติธรรม เพราะมันหาไม่เคยได้ในสังคมนี้

ปัญหาใหญ่ข้อหนึ่งของสังคมไทยคือ ปัญหาความเหลื่อมล้ำทางฐานะสังคม โดยเฉพาะเศรษฐสถานะ และฐานะทางอำนาจ ที่นำไปสู่ผลต่อการเข้าถึงกระบวนการยุติธรรมของสมาชิกสังคม

แน่นอนว่าปัญหานี้มีรากฐานสำคัญมาจากระบบเส้นสาย ระบบอุปถัมภ์ ระบบพวกพ้อง เน้นการเชิดชูคนมีอำนาจ ทั้งอำนาจรัฐ และอำนาจเงิน โดยไม่นำพาว่าผู้มีอำนาจเหล่านั้น ได้อำนาจมาโดยสุจริต ชอบธรรมหรือไม่

ประกอบกับการหลงใหลในทุนนิยมแบบสุดโต่ง ชูเชิดบูชาคนมีเงินมากๆ จนไม่สนใจว่าคนมีเงินกระทำผิดกฎหมายสถานใด เพราะสามารถใช้เงินซื้อทุกสิ่งทุกอย่างได้ แม้กระทั่งใช้เพื่อบิดเบือนกระบวนการยุติธรรม เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็จึงนำไปสู่การเลือกปฏิบัติของเจ้าหน้าที่และบุคลากรในกระบวนการยุติธรรม เพราะฉะนั้น เรื่องการเลือกปฏิบัติต่อบุคคลจึงเกิดขึ้นตลอดเวลา นับจากอดีต ปัจจุบัน เรื่อยไปจนถึงอนาคต

เราพบเห็นเป็นประจำว่าเจ้าหน้าที่ในกระบวนการยุติธรรมจำนวนไม่น้อยเลือกปฏิบัติต่อบุคคลที่มีตำแหน่งหน้าที่ใหญ่โต มีฐานะเศรษฐกิจดีมากๆ มีสถานะทางสังคมสูงๆ เมื่อเป็นเช่นนี้แล้ว ก็ไม่จำเป็นต้องถามหาความเป็นธรรมในกระบวนการยุติธรรมอีกต่อไปเพราะเมื่อเกิดความไม่เป็นธรรมตั้งแต่เริ่มต้นกระบวนการยุติธรรมเสียแล้ว เพราะฉะนั้น จึงยากที่จะเกิดความเป็นธรรมได้ในกระบวนการยุติธรรมขั้นต่อๆ ไป

ปัญหาในกระบวนการยุติธรรม ประการต่อมาเกิดจากตัวของบุคลากรในกระบวนการยุติธรรม ซึ่งนับเป็นปัญหาใหญ่หลวงของกระบวนการยุติธรรมไทยนั้นเนื่องมาจากอดีตจนกระทั่งปัจจุบัน โดย สมบัติ พฤฒิพงศภัศ ได้กล่าวเชิงเปรียบเทียบให้เห็นเป็นสัดส่วนไว้ว่าร้อยละ 80 ในปัญหากระบวนการยุติธรรม เกิดมาจากบุคลากรในกระบวนการยุติธรรม

แน่นอนว่า กระบวนการยุติธรรมที่มีความเที่ยงธรรมนั้น ต้องมีบุคลากรในกระบวนการที่มีคุณสมบัติสำคัญคือ เป็นคนดี และเป็นคนเก่งที่แท้จริง แต่ก็มีคำถามเสมอๆ ว่า แล้วบุคลากรในกระบวนการยุติธรรมไทยทุกคนเป็นคนดีและเก่งแท้จริง หรือไม่ 

ปัญหาประเด็นต่อมาคือ พบว่าบุคลากรในกระบวนการยุติธรรมของไทยจำนวนไม่น้อย มองว่าประชาชนเป็นผู้ที่ต้องได้รับความช่วยเหลือจากตนเอง โดยไม่มองว่าตนเองนั้นมีหน้าที่ให้ความเป็นธรรม หรือมีหน้าที่รับใช้ประชาชน เมื่อบุคลากรในกระบวนการยุติธรรมดันมีความคิดเช่นนี้เสียแล้วก็ทำให้ยากที่จะให้บริการด้านความเป็นธรรมที่แท้จริงกับประชาชนได้ 

ปัญหาประเด็นถัดมาคือ บุคลากรในกระบวนการยุติธรรม (ดูเสมือน)มีความรู้เชิงทฤษฎี แต่ปฏิบัติไม่ถูกต้อง แต่ที่หนักหนาสาหัสยิ่งกว่าคือ บุคลากรบางรายไม่มีทั้งความรู้ด้านทฤษฎี และไม่มีความสามารถในเชิงปฏิบัติด้วย ซึ่งปัญหานี้นำไปสู่เรื่องการไร้มาตรฐานและความเที่ยงธรรมในการสั่งคดี หรือการพิพากษาอรรถคดีต่างๆ อันส่งให้ผลให้การตัดสินคดีต่างๆ ที่มีเหตุการณ์หรือลักษณะเดียวกัน แต่กลับกลายว่าตัดสินคดีแตกต่างกันไป

อันที่จริง ยังมีปัญหาต่างๆ ในกระบวนการยุติธรรมอีกมาก อาทิ ปัญหาอันเกิดจากระบบการศึกษาด้านนิติศาสตร์ของไทย โดยพบว่าสถาบันการศึกษาที่สอนด้านนิติศาสตร์จำนวนหนึ่งเน้นการสอนเพื่อให้ผู้เรียนสอบผ่านหลักสูตรเนติบัณฑิตยสภา มากกว่าจะเน้นการสอนให้ผู้เรียนเข้าใจอย่างลึกซึ้งในหลักนิติปรัชญา เพราะต้องการให้ผู้ศึกษาจากสำนักของตน สอบผ่านเนติบัณฑิตให้ได้จำนวนมากๆ โดยไม่ได้มุ่งเน้นการเรียนการสอนในเชิงวิชาการ แต่ไปเน้นการเรียนการสอนตามแนวคำพิพากษามากเกินไป 

นอกจากนั้น ยังพบว่าผู้สอนผู้บรรยายในคณะนิติศาสตร์จำนวนไม่น้อยไม่กล้าวิพากษ์วิจารณ์คำพิพากษาในเชิงวิชาการที่แท้จริง แต่ทว่ากลับสอนผู้เรียนนิติศาสตร์ไปตามแนวคำพิพากษา โดยไม่ได้สอนให้ผู้ศึกษาตั้งข้อสังเกตกับคำพิพากษาแม้แต่น้อยซึ่งการสอนแบบนี้ไม่ทำให้ผู้เรียนนิติศาสตร์เข้าใจหลักกฎหมายที่แท้จริง และละเลยหลักนิติปรัชญาไปโดยสิ้นเชิง 

ประเด็นปัญหาต่อมาคือ บุคลากรในกระบวนการยุติธรรมไม่ได้รับการฝึกอบรมเพื่อเพิ่มพูนความรู้ใหม่ๆ ให้ทันยุคทันสมัย ทันเหตุการณ์ที่เปลี่ยนไปอย่างรวดเร็วตามพลวัตของโลก หรือพูดง่ายๆ เมื่อสังคมมีพลวัตตลอดเวลา แต่คนในกระบวนการยุติธรรมจำนวนไม่น้อยไม่สามารถทำให้ตัวเองเท่าทันกับพลวัตของโลก ก็ทำให้เกิดปัญหาในการทำงานเพื่อให้ความยุติธรรมกับประชาชน นั่นหมายความว่าหากบุคลากรของกระบวนการยุติธรรมไม่ทันยุคทันสมัย ไม่ทันการณ์ ก็หมายความว่าบุคลากรเหล่านั้นไม่สามารถอำนวยความเป็นธรรมอย่างแท้จริงให้กับประชาชนได้อย่างทันเหตุและทันการณ์

นักกฎหมายที่ดำรงความยุติธรรมได้อย่างเที่ยงธรรม กล่าวว่าการศึกษากฎหมายที่ถูกต้อง ต้องทำให้บุคลากรในกระบวนการยุติธรรมเกิดความรู้ ความเข้าใจในตัวบทกฎหมาย และสามารถสร้างแนวทางการปฏิบัติหน้าที่ได้ถูกต้องตรงตามเจตนารมณ์ของหลักนิติปรัชญา และบทบัญญัติของกฎหมายให้สอดคล้องกับบริบทของสังคมไทยที่เปลี่ยนแปลงไปทุกขณะเพื่อให้การบังคับใช้กฎหมายดำเนินไปอย่างถูกต้อง สอดคล้องกับบริบทของสังคม อันทำให้เกิดการบังคับใช้กฎหมายได้อย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด เพื่อความผาสุกของสังคมโดยแท้จริง 

ประเด็นปัญหาต่อมาคือ การแทรกแซงการทำงานในกระบวนการยุติธรรมโดยอำนาจต่างๆ เช่น อำนาจการเมือง อำนาจเงิน แต่สิ่งที่เห็นชัดเจนคือการแทรกแซงโดยอำนาจการเมือง ซึ่งส่งผลกระทบด้านลบอย่างรุนแรงและกว้างขวางมาก และก็ต้องยอมรับว่ามีการใช้อำนาจรัฐแทรกแซงเข้าไปในกระบวนการยุติธรรมมาโดยตลอด
ไม่ว่าจะเปลี่ยนรัฐบาลมากี่ยุคกี่สมัย ปัญหานี้ก็ยังคงอยู่ต่อไป ไม่สามารถขจัดให้หมดสิ้นไปได้ 

เราจะเห็นได้ชัดๆ ประการหนึ่งคือ การแต่งตั้งผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติ ไม่เคยปลอดจากการถูกอำนาจการเมืองแทรกแซง โดยจะเห็นว่านายกรัฐมนตรีมีส่วนสำคัญในการตัดสินใจเลือกผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติ

นอกจากนี้ยังมีการแทรกแซงในลักษณะต่างๆ เช่น การแทรกแซงภายในหน่วยงาน โดยผ่านการแต่งตั้งโยกย้าย เป็นต้น 

และยังมีการแทรกแซงอื่นๆ เช่น การแทรกแซงโดยอำนาจเงิน และอำนาจเถื่อนอื่นๆ และการแทรกแซงโดยผ่านความสัมพันธ์ส่วนตัว เช่น เครือญาติ เพื่อนร่วมรุ่นสถาบันการศึกษา เพื่อนร่วมรุ่นการอบรมหลักสูตรอภิสิทธิ์ชนต่างๆ นานาที่มีมากมายสารพัดหลักสูตร 

นอกจากนี้ ยังมีปัญหาสำคัญอีกเรื่องคือ ไม่มีการตรวจสอบถ่วงดุลบุคลากรด้านความยุติธรรม โดยองค์กรภายนอกที่เป็นกลางโดยแท้จริง รวมถึงยังไม่มีการตรวจสอบ ถ่วงดุลจากหน่วยงานภายในองค์กรอำนวยความยุติธรรมที่ทำหน้าที่อย่างเคร่งครัด และที่สำคัญคือภาคประชาชนไม่สามารถเข้าไปตรวจสอบได้ดังนั้น หากไม่มีการตรวจสอบ ไม่มีการถ่วงดุลบุคลากรในกระบวนการยุติธรรมแล้ว ก็คงยากที่จะหาความโปร่งใส และความเป็นกลางโดยแท้จริงในกระบวนการยุติธรรม เพราะองค์กรที่ปราศจากการถูกตรวจสอบ และขาดการถ่วงดุลอำนาจแล้ว ก็ไม่สามารถหาความขาวสะอาด โปร่งใสที่แท้จริงได้

กระบวนการยุติธรรมของไทยต้องงามสง่า ต้องเป็นที่น่าเชื่อถือ และได้รับความไว้วางใจจากประชาชนทั้งประเทศ บุคลากรทุกคนในกระบวนการยุติธรรมต้องมีคุณภาพ มีคุณธรรม มีสติปัญญาที่ฉลาดเฉลียวเหมาะสมกับการทำหน้าที่ผู้อำนวยความยุติธรรมให้กับสาธารณชนอย่างแท้จริง

การอ้างว่า ตำรวจ อัยการผู้พิพากษาส่วนใหญ่เป็นคนดี แต่มีเพียงส่วนน้อยเป็นคนไม่ดี การอ้างแบบนี้ เป็นการอ้างแบบที่ทำให้สังคมตั้งคำถามกลับว่า เมื่อรู้ปัญหาเช่นนี้แล้ว ทำไมยังปล่อยให้คนไม่ดีอยู่ในกระบวนการยุติธรรมต่อไปได้ เหตุใดจึงไม่สร้างระบบ หรือสร้างกลไก รวมถึงมาตรการต่างๆ ให้รัดกุม เพื่อกำจัดคนไม่ดีออกไปจากกระบวนการยุติธรรมของไทยให้หมดสิ้นไม่ควรปล่อยให้เหลือไว้แม้เพียงคนเดียวก็ตาม การอ้างว่ามีคนดีจำนวนมากในกระบวนการยุติธรรม แต่ก็ยอมรับว่ามีคนไม่ดีปะปนอยู่ด้วย ทำให้ประชาชนไม่ไว้วางใจในความซื่อสัตย์สุจริตของกระบวนการยุติธรรมโดยภาพรวม และจะนำมาซึ่งความไม่ไว้วางใจของประชาชนต่อกระบวนการยุติธรรมในที่สุด

(หมายเหตุ เนื้อหาในบทความนี้บางส่วนนำมาจากการเสวนาเรื่อง กระบวนการยุติธรรมไทย รู้อดีต เข้าใจปัจจุบัน เชื่อมั่นอนาคต ที่จัดขึ้นเมื่อ26 มกราคม 2558)