ปัจจุบัน ประเทศไทยกำลังเผชิญปัญหาสุขภาพจิตอย่างรุนแรง

เป็นปัญหาใกล้ตัวกว่าที่หลายคนเคยคิด

คาดการณ์ว่า มีผู้ป่วยโรคซึมเศร้าอายุ 15 ปีขึ้นไป จำนวน 1,357,562 คน

พบว่า คนไทยเสียชีวิตจากการฆ่าตัวตาย 5,217 คน หรือเท่ากับ 8.02 ต่อแสนประชากร

หรือฆ่าตัวตายเฉลี่ยวันละ 15 คน

หรือฆ่าตัวตาย 1 คน ในทุก 2 ชั่วโมง

นอกจากนี้ พบว่า คนไทยพยายามฆ่าตัวตาย 33,926 คน หรือเท่ากับ 52.07 ต่อแสนประชากร

หรือพยายามฆ่าตัวตายเฉลี่ยวันละ 93 คน

หรือพยายามฆ่าตัวตาย 7 คน ในทุก 2 ชั่วโมง

1.ข้อมูลของกรมสุขภาพจิต พบว่า การประเมินผ่านแอปพลิเคชั่น Mental Health Check In (1 ม.ค. 2563 - 20 ก.พ. 2568) จากจำนวน 6,154,474 ราย

พบว่า มีความเสี่ยงซึมเศร้าร้อยละ 9.14 (562,289 คน)

เสี่ยงฆ่าตัวตายร้อยละ 5.18 (318,917 คน)

และความเครียดสูงร้อยละ 7.87 (484,313 คน)

โดยกลุ่มอายุ 20 - 29 ปี มีความเสี่ยงสูงสุด 

เท่ากับว่า ในบรรดาคนที่อยู่ในกลุ่มเสี่ยง อาจเป็นคนใกล้ชิด เพื่อนฝูง เพื่อนร่วมงาน หรือเป็นญาติพี่น้องของหลายคนที่ไม่คาดคิดว่าคนที่ตนเองรู้จักจะเผชิญปัญหานี้อยู่ก็เป็นได้

ปัจจุบัน มีประชากรมากกว่าหนึ่งพันล้านคนทั่วโลก ที่ประสบปัญหาความผิดปกติทางจิต หรือการติดสารเสพติดแล้วก็มีปัญหาทางจิตด้วย

 2.ปัจจุบัน ปัญหาสุขภาพจิตเป็นหนึ่งในสาเหตุหลักของความพิการ และการเสียชีวิตก่อนวัยอันควร

สุขภาพจิตไม่เพียงมีผลต่อตนเอง แต่ยังมีผลต่อคนรอบข้าง และส่งผลต่อสังคมอีกด้วย

ปัญหาสุขภาพจิต ส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อเศรษฐกิจ ทั้งผลกระทบทางตรง และทางอ้อม

ผลกระทบทางตรง เช่น ค่าใช้จ่ายในการรักษา ค่าเดินทางพบแพทย์

ผลกระทบทางอ้อม เช่น การสูญเสียรายได้และผลิตภาพแรงงานจากการขาดงานหรือทำงานได้ไม่เต็มประสิทธิภาพ

นอกจากนี้ ยังมีผลกระทบต่อเศรษฐกิจโดยรวม เพราะการลดกำลังแรงงานย่อมส่งผลให้ผลผลิตทางเศรษฐกิจลดลง

ทั่วโลก ประเมินมูลค่าความสูญเสียทางเศรษฐกิจ จากภาระโรคจิตเวชอยู่ที่ประมาณ 5 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือ 169 ล้านล้านบาท

โดยประชากรในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (Southeast Asia) มีการสูญเสียทางเศรษฐกิจที่เกิดจากโรคจิตเวชคิดเป็นสัดส่วนประมาณ 5% ของผลิตภัณฑ์มวลรวมภายในประเทศ (GDP)

ตามข้อมูลสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) คาดการณ์ว่า ผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ (GDP) ของประเทศไทยในปี 2568 จะมีมูลค่าประมาณ 19,284.9 พันล้านบาท เท่ากับว่า เกิดการสูญเสียทางเศรษฐกิจที่เกิดจากโรคจิตเวชคิดเป็นประมาณ 9.64 แสนล้านบาท

เพราะฉะนั้น การป้องกัน รักษา ดูแลปัญหาสุขภาพจิต ไม่ใช่แค่เรื่องสุขภาพ แต่เป็นการลงทุนในทางเศรษฐกิจ ที่มีความจำเป็นและคุ้มค่าสำหรับประเทศส่วนรวมด้วย

3.อุปสรรคสำคัญในการแก้ปัญหา คือ อคติต่อการป่วยจิต

ในสังคมไทย มีอคติต่อการเจ็บป่วยทางจิต โดยมีทั้งค่านิยมเชิงลบ ในลักษณะรังเกียจ ดูถูก อับอาย ทำให้มีการปกปิด ไม่ยอมรับ และนำไปสู่การไม่รักษา ไม่ดูแล

ทั้งๆ ที่ การป่วยจิต สามารถป้องกันได้ และรักษาได้

เป็นเรื่องทางวิทยาศาสตร์การแพทย์ เพราะจิตของคนก็เหมือนอวัยวะที่อาจเกิดการเสื่อมชำรุด เจ็บป่วยก็สามารถบำรุงรักษาได้

4.ล่าสุดที่ประชุมคณะรัฐมนตรี เมื่อวันที่ 6 พ.ค.2568 มีมติเห็นชอบให้กำหนดให้เดือนพฤษภาคมของทุกปี เป็นเดือนแห่งสุขภาพใจ (Mind Month)

กระทรวงสาธารณสุข โดยกรมสุขภาพจิต ระบุว่า ปัญหาสุขภาพจิตเป็นเรื่องสำคัญที่มีผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตประชาชนในวงกว้างการจัดการปัญหานี้ไม่สามารถดำเนินการเพียงหน่วยงานเดียวได้ เนื่องจากลักษณะของปัญหาที่ซับซ้อนและเกี่ยวข้องกับหลายมิติ ทั้งด้านสังคม เศรษฐกิจ วัฒนธรรม การศึกษาและการดูแลสุขภาพแบบองค์รวม ดังนั้น การขับเคลื่อนงานด้านสุขภาพจิตอย่างมีประสิทธิภาพ จำเป็นต้องอาศัยการทำงานร่วมกันในลักษณะเครือข่ายความร่วมมือ ทั้งภาครัฐ เอกชน และภาคประชาสังคม

กรมสุขภาพจิตได้เสนอแนวคิดเดือนแห่งสุขภาพใจ หรือ Mind Month ในช่วงเดือนพฤษภาคม ปี 2568

ภายใต้แนวคิด “สุขภาพใจเป็นเรื่องของทุกคน” เป็นครั้งแรกในประเทศไทย 

สอดคล้องกับแนวปฏิบัติสากล เช่น “Mental Health Awareness Month” ในสหรัฐอเมริกา แคนาดา และบางประเทศในยุโรป

การประกาศให้เดือนพฤษภาคมเป็นเดือนแห่งสุขภาพใจ (Mind Month) เป็นมติคณะรัฐมนตรี จะเป็นกลไกสำคัญในการสร้างความชัดเจน ด้านนโยบายและกำหนดกรอบการดำเนินงานร่วมกันระหว่างทุกภาคส่วนในประเทศ และมอบหมายให้กระทรวงสาธารณสุข โดยกรมสุขภาพจิตเป็นหน่วยงานหลักในการดำเนินการจัดกิจกรรมรณรงค์และประสานความร่วมมือกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง 

มุ่งส่งเสริมความเป็นอยู่ที่ดีทางจิตใจ และลดการตีตราที่เกี่ยวข้องกับโรคทางจิตเวช 

สร้างระบบนิเวศที่ช่วยส่งเสริมการมีสุขภาพจิตที่ดี พร้อมทั้งเข้าใจและสนับสนุนผู้ที่ได้รับผลกระทบจากปัญหาสุขภาพจิต

เพื่อเปิดพื้นที่ความร่วมมืออย่างเป็นระบบระหว่างภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคประชาสังคม และสื่อมวลชน ในการรณรงค์ลดการตีตรา (Stigma) สร้างความตระหนักรู้ (Awareness) ส่งเสริมการเข้าถึงบริการสุขภาพจิต (How to seek help) และสนับสนุนการสร้างพื้นที่ปลอดภัย (Safe Space) ให้สามารถวางแผนดำเนินกิจกรรมร่วมกับกรมสุขภาพจิตได้อย่างมีทิศทางเดียวกัน และยังเอื้อต่อการขอความร่วมมือจากหน่วยงานในระดับพื้น

“สุขภาพใจเป็นเรื่องของทุกคน” ยกระดับการรับรู้ของประชาชนไทยต่อประเด็นสุขภาพจิตให้เป็นวาระแห่งชาติที่ได้รับความสำคัญเทียบเท่ากับสุขภาพกาย สร้างวัฒนธรรมใหม่ที่ประชาชนทุกคนสามารถดูแลใจของตนเองและผู้อื่นได้ในชีวิตประจำวัน

5.แนวทางข้างต้น น่าสนใจมาก และควรสนับสนุนส่งเสริมอย่างจริงจัง ต่อเนื่อง

ประเด็นใกล้ตัว เช่น การลดการตีตรา (Stigma) 

การลดการตีตราทางสุขภาพจิต จะช่วยลดอุปสรรคในการเข้าถึงบริการ และการเปิดเผยปัญหาสุขภาพจิตของประชาชน

เอาง่ายๆ สังคมไทยบางส่วนมักตีตราคนที่เข้าบำบัดรักษาว่า “ไอ้บ้า” – “อีบ้า” ฯลฯ

และทำเหมือนกับว่า คนคนนั้นจะไร้ความเป็นมนุษย์ ไร้ประโยชน์ มีแต่ภาระและเป็นอันตราย

นี่คือปัญหาที่ต้องเร่งแก้ไข โดยคนในสังคมต้องเปลี่ยนทัศนคติ

จิตป่วยต้องบำบัดรักษา ไม่ต้องอายที่จะยอมรับว่ามีอาการป่วยจิต และสังคมก็ต้องไม่ปฏิบัติแบบรังเกียจ บูลลี่ ตีตรา

กรมสุขภาพจิต ยืนยันว่า

(1) การลดการตีตรา (Stigma) จะช่วยลดอุปสรรคในการเข้าถึงบริการและการเปิดเผยปัญหาสุขภาพจิตของประชาชน

(2) การเพิ่มความตระหนักรู้ (Awareness) จะทำให้ประชาชนมีความรู้และทักษะในการดูแลสุขภาพจิตของตนเองและคนรอบข้างมากขึ้น ช่วยลดปัญหาด้านสุขภาพจิตตั้งแต่ระยะเริ่มต้นได้ดีขึ้น

(3) การเพิ่มช่องทางการเข้าถึงบริการสุขภาพจิต (How to seek help) จะช่วยให้ประชาชนที่มีปัญหาสุขภาพจิตสามารถเข้าถึงบริการได้อย่างรวดเร็วและมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น

 (4) การสร้างสภาพแวดล้อมทั้งทางกายภาพและทางสังคมที่เอื้อต่อการพูดคุย ปรึกษา (Safe space) รับฟังปัญหาสุขภาพจิตอย่างไม่ถูกตัดสินหรือวิพากษ์วิจารณ์ ช่วยให้ผู้คนรู้สึกมั่นใจ ปลอดภัยและกล้าเปิดเผยปัญหาทางใจ ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของการฟื้นฟูและการป้องกันปัญหาสุขภาพจิตอย่างยั่งยืน

6.ช่องทางการตรวจสุขภาพจิต หรือการบำบัดรักษา หรือลดความเสี่ยงทางจิต ควรจะต้องมีหลากหลาย และได้รับการยอมรับ

ในสังคมตะวันตก เราเห็นคนไปพบจิตแพทย์ เหมือนไปหาหมอฟันโดยทำงานทั่วไปในสังคมได้ปกติ

ในบ้านเรา ควรสนับสนุนให้ประชาชนทั่วไปสามารถพูดคุย ปรึกษา และได้รับความช่วยเหลือในสภาพแวดล้อมที่เป็นมิตร เปิดกว้าง และปลอดภัยมากขึ้น

ปัจุจบัน มีช่องทาง เช่น

สายด่วนสุขภาพจิต 1323 เป็นบริการให้คำปรึกษาด้านสุขภาพจิตฟรีตลอด 24 ชั่วโมงผ่าน 5 ช่องทาง ได้แก่ โทรศัพท์ เว็บไซต์ ระบบนัดออนไลน์ เพจ Facebook และ DMIND Application

ศูนย์ให้การปรึกษาสุขภาพจิต ดำเนินการในโรงพยาบาลรัฐทั่วประเทศ ครอบคลุมทุกสิทธิการรักษา ทั้งแบบ Onsite และ Online

รัฐบาลควรสนับสนุนการประชาสัมพันธ์ สนับสนุนการเข้าถึงบริการสุขภาพจิตแก่กลุ่มเป้าหมายต่างๆ เพื่อให้บริการสุขภาพจิตระดับปฐมภูมิ สนับสนุนเครื่องมือและแพลตฟอร์มเทคโนโลยี ตลอดจนให้ทุนสนับสนุนและการเชื่อมโยงระบบการดูแลผู้ป่วย โดยพยายามเข้าถึงกลุ่มเยาวชนมากขึ้น

สรุป

“จิตป่วย” ไม่ใช่เรื่องน่าอาย เราควรเร่งป้องกันดูแลสุขภาพจิตใจ และรีบรักษาเมื่อมีอาการป่วยทางจิตใจ

สังคมต้องไม่ตีตรา รังเกียจ

จะลดโอกาสเกิดโศกนาฏกรรม

และปลดชนวนระเบิดเวลาบั่นทอนทำลายสังคมประเทศชาติ

สารส้ม