CVDs หรือ cardio (หัวใจ) vascular (เกี่ยวกับหลอดเลือด) diseases (โรคต่างๆ) หรือโรคหัวใจและหลอดเลือด เป็นสาเหตุหลักของการเสียชีวิตของชาวโลก ประเมินว่ามีการเสียชีวิต 19.8 ล้านคน จากโรค CVDs ในปี ค.ศ.2022 (WHO CVDs – 20/7/2025) และ 85% มาจากโรคหลอดเลือดหัวใจตีบและอุดตันและอัมพฤกษ์ อัมพาต (โรคหลอดเลือดสมอง) มากกว่า 3 ใน 4 ของการเสียชีวิตของ CVDs ทั้งหมด เกิดขึ้นในประเทศที่มีรายได้ต่ำถึงปานกลาง และจาก 18 ล้านคนที่เสียชีวิตก่อนวัยอันควร (ก่อนอายุ 70 ปี) จากโรคที่ไม่ติดต่อในปี ค.ศ. 2021 อย่างน้อย 38% มาจากโรค CVDs

และส่วนใหญ่ของโรค CVDs (ประมาณ 80%) สามารถป้องกันได้จากการมีพฤติกรรมที่ดี เช่น การไม่สูบบุหรี่ การกินอาหารที่ดีต่อสุขภาพ (ไม่กินเค็ม หวาน มัน) การออกกำลังกายอย่างเหมาะสม การดูแลตนเองไม่ให้อ้วนหรือน้ำหนักมากไป การไม่ดื่มแอลกอฮอล์หรือไม่ดื่มมาก (ดื่มไม่เกิน 2 หน่วยแอลกอฮอล์ของสหราชอาณาจักร ซึ่งก็คือ 1 หน่วยมี 8 กรัมแอลกอฮอล์ หรือ 25 ซีซีของวิสกี้ หรือไวน์ประมาณ 80 ซีซี หรือเบียร์ประมาณ 200 ซีซี ประเด็นคือ 1 หน่วยแอลกอฮอล์ของแต่ละประเทศมีแอลกอฮอล์ไม่เท่ากัน สหราชอาณาจักรมี 8 กรัม ไทยมี 10 กรัม อเมริกา 14 กรัม ญี่ปุ่น 19.75 กรัม ยุโรป 8-12 กรัม ฯลฯ) และสภาพแวดล้อม เช่น จากอากาศเป็นพิษ (air pollution) ซึ่งเป็นสาเหตุของการเสียชีวิตทั่วโลกถึง 8.1 ล้านคน (WHO 2022) ทั้งจากอากาศเป็นพิษในบ้านและนอกบ้าน

ประเด็นที่สำคัญของโรค CVDs คือ การป้องกันตั้งแต่เยาว์วัย และการตรวจวินิจฉัย คัดกรอง ตั้งแต่เป็นโรคในระยะแรกๆ เพื่อการแนะนำ รักษา ได้อย่างรวดเร็ว ถูกต้อง

CVDs เป็นกลุ่มโรคต่างๆ ประกอบด้วย โรคหลอดเลือดหัวใจ สมอง ทั้งจากการตีบและอุดตัน (80%) หรือแตกเป็นหลัก แต่ยังมีโรคหลอดเลือดแขนขา (peripheral arterial diseases) โรค rheumatic ของหัวใจ ซึ่งเกิดจากโรคไข้ rheumatic จากการติดเชื้อโรค streptococcus ก่อให้เกิดโรคของกล้ามเนื้อหัวใจ ลิ้นหัวใจ ฯลฯ

โรค congenital heart (โรคหัวใจพิการแต่กำเนิด) ทำให้มีความผิดปกติทางโครงสร้างของหัวใจ

โรค deep vein thrombosis (DVT) และ pulmonary embolism (PE) หรือโรคหลอดเลือดดำอุดตันที่ส่วนลึกของขาและมีลิ่มเลือดเกิดขึ้น ซึ่งหลุดไปอุดตันที่หลอดเลือดแดงในปอดทำให้เสียชีวิตได้

ปัจจัยเสี่ยงต่อโรค CVDs คือ การกินอาหารที่ไม่ดีต่อสุขภาพ การไม่ออกกำลังกายเพียงพอ การสูบบุหรี่ และการดื่มแอลกอฮอล์หรือดื่มมากไป ส่วนสิ่งที่มาจากสภาพแวดล้อม คือ อากาศเป็นพิษหรือ air pollution ซึ่งส่วนใหญ่มาจาก PM2.5 ซึ่งเป็นปัญหาของทั้งประเทศและทั่วโลก

ผลของการมีพฤติกรรมไม่เหมาะสมข้างต้น จะทำให้เกิดความดันโลหิตสูง (อาจไม่มีอาการจนเกิดโรคหัวใจหรือสมองเฉียบพลันขึ้นมา) น้ำตาลในเลือดสูง ไขมันในเลือดสูง น้ำหนักเกินและอ้วน ซึ่งปัจจัยเสี่ยงเหล่านี้ สามารถตรวจวัดได้ และบ่งบอกถึงความเสี่ยงที่เพิ่มขึ้นของการที่จะมีโรคหลอดเลือดหัวใจ สมอง หัวใจวาย และภาวะแทรกซ้อนอื่นๆ

มีการแสดงให้เห็นแล้วว่าการหยุดการสูบบุหรี่ การลดการกินเค็ม การกินผัก ผลไม้มากขึ้น การออกกำลังกายสม่ำเสมออย่างเพียงพอ (75-150 นาทีต่อสัปดาห์) การหยุดการดื่มแอลกอฮอล์ หรือไม่ให้เกิน 2 หน่วยอังกฤษต่อวัน จะสามารถลดความเสี่ยงต่อการเป็นโรค CVDs

แต่โรค CVDs ไม่ได้ขึ้นอยู่ที่พฤติกรรมเท่านั้น ยังขึ้นอยู่กับความยากจน ฐานะทางเศรษฐกิจ ความเครียด พันธุกรรม สภาพทางสังคม สังคมเมือง เศรษฐกิจ วัฒนธรรมประเพณี globalization สังคมผู้สูงอายุ ฯลฯ อีกด้วย

ปกติโรคหลอดเลือดจะเริ่มต้นตีบหลังเราเกิด แต่ช้ามากโดยไม่มีอาการ โดยมากจะต้องตีบ 70% ขึ้นไปก่อนมีอาการ หรือตีบไม่มาก แต่มีการแตกของไขมันที่สะสมในผนังของหลอดเลือด (rupture ของ plague) ทำให้มีลิ่มเลือดเกิดขึ้นและมีอาการอุดตันของหลอดเลือด อาการของโรคหลอดเลือดมักเกิดขึ้นในหลอดเลือดของอวัยวะที่สำคัญต่างๆ เช่น หัวใจ สมอง ช่องท้อง และแขน ขา

อาการของโรคหลอดเลือดหัวใจ คือ มีอาการเจ็บปวด แน่น รู้สึกไม่สบายกลางอก เหมือนมีอะไรหนักๆ มาทับ อาจร้าวไปที่แขนทั้ง 2 ข้าง ไหล่ซ้าย ศอก กราม และหลัง

ผู้ป่วยอาจมีอาการหายใจลำบาก หอบ คลื่นไส้ อาเจียน มึน เวียนศีรษะ เหงื่อออก หน้าซีดร่วมด้วย

ส่วนอาการของอัมพฤกษ์ อัมพาต คือ มีอาการอ่อนแรงของกล้ามเนื้อ เช่น หน้าเบี้ยว แขน ขา อ่อนแรง มักเป็นข้างเดียว และมีอาการชาที่หน้า แขน ขา ข้างเดียว มึนงง พูดลำบาก ไม่ค่อยเข้าใจ การพูดมีปัญหา ในการมองทางตามีปัญหา 1 หรือ 2 ข้าง เดินลำบาก เสียการทรงตัว ปวดศีรษะรุนแรง เป็นลม หมดสติ ฯลฯ

ฉะนั้นเราต้องพยายามลดความเสี่ยงต่อโรค CVDS (และต่อโรคอื่นๆ อีกด้วย) ด้วยการออกกำลังกายวันละ 30-60 นาที 5 ครั้งต่อสัปดาห์ กินอาหารเน้นหนักไปทางพืช ผัก ปลา อาหารทะเล ไก่ (ไม่กินหนัง) เป็นหลัก ลดเนื้อแดง เนื้อแปรรูป เค็ม มัน หวาน น้ำหวาน ของหวาน และอื่นๆ ตามที่แจ้งไว้แล้ว

นพ.พินิจ กุลละวณิชย์