ตลอดรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 ก่อนจะทรงพระประชวร

พระองค์ท่านเสด็จฯ แปรพระราชฐานไปทรงเยี่ยมราษฎรทั่วพระราชอาณาจักร

ทรงรับฟังปัญหา และความทุกข์ยากอย่างใส่พระทัย โดยละเอียด

ทรงทราบถึงสภาพดินฟ้าอากาศ ภูมิประเทศ รายละเอียด ของแต่ละท้องที่อย่างถี่ถ้วน แม่นยำ

และทรงประกอบพระราชกรณียกิจมากล้น เพื่อช่วยเหลืออาณาประชาราษฎร์

ภาพที่คนไทยเห็นติดตา ในยามพระองค์ท่านเสด็จฯลงพื้นที่คือ ภาพที่ทรงถือแผนที่ และทรงคล้องกล้องถ่ายรูปไปด้วยเสมอ

1) แผนที่

การใช้แผนที่เป็นจะทำให้มองเห็นภาพใหญ่ ภาพรวม และสามารถวางแผนงานพัฒนาในพื้นที่ได้อย่างแม่นยำ รัดกุม ครบถ้วน โดยเฉพาะเมื่อประกอบกับการลงพื้นที่จริง

ในหลวงทรงใช้แผนที่อย่างเชี่ยวชาญ และเกิดประโยชน์ต่องานอย่างที่สุด

ท่านองคมนตรี สวัสดิ์ วัฒนายากร เขียนบทความเรื่อง “พระมหากษัตริย์ผู้ทรงงานหนักที่สุดในโลก” บางตอนเล่าถึง “แผนที่” ที่พระองค์ทรงใช้งานเป็นประจำว่าเป็น“แผนที่ 1:50,000” ซึ่งมีความละเอียดมาก

“พระองค์ท่านทรงมีข้อมูลในเชิงลึกมากๆ โดยเฉพาะเรื่องสภาพพื้นที่ภูมิประเทศ แหล่งนํ้า และการชลประทาน เป็นที่ตอกยํ้ากันในหมู่ข้าราชการชลประทานชั้นผู้ใหญ่ที่กราบบังคมทูลรายงานว่า “ห้ามเดาเด็ดขาด!” ถ้าเรื่องไหนไม่รู้ ก็ให้กราบบังคมทูลตอบไปตรงๆ”

ครั้งหนึ่ง มีข้าราชการระดับผู้ใหญ่ไปรับเสด็จ กราบบังคมทูลถวายรายงาน

“ในช่วงหนึ่ง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงถามว่า สันฝายอยู่ที่ระดับเท่าใด ผู้อำนวยการ เกิดจำไม่ได้ ตัดสินใจดำนํ้ากะตัวเลขที่ใกล้เคียง สมมุติว่า “บวก 350 พระพุทธเจ้าข้า” (สูงกว่าระดับนํ้าทะเลปานกลาง 350 เมตร)

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงหยุดนิดหนึ่ง แล้วมีพระราชดำรัสว่า “ถ้าระดับ 350 นํ้าก็ท่วมตำบลนี้ทั้งตำบล” ทรงชี้ไปที่แผนที่ 1 :50,000 เส้นบอกระดับตำบลที่อยู่เหนือนํ้าอยู่ที่ 349

นับแต่บัดนั้นเป็นต้นมา ผมท่องเป็นคาถาว่า เวลากราบบังคมทูลตอบเมื่อมีพระราชดำรัสถาม “ห้ามเดา”...”

ท่านองคมนตรียังเล่าถึง “พระปรีชาสามารถในเรื่องแผนที่” ความบางตอนว่า

“ทุกครั้งที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จฯไปทรงงานในพื้นที่ ภาพที่พสกนิกรเห็นเป็นประจำ คือ ภาพที่พระองค์ท่านทรงถือแผนที่ปึกหนาด้วยพระองค์เอง จะไม่มีภาพผู้ใดถือแผนที่ปึกนี้แทนพระองค์ท่านอย่างเด็ดขาด นอกจากอาจจะช่วยจับ ในเวลาที่พระองค์ท่านทรงคลี่ดู

แผนที่นี้เราเรียกกันว่า แผนที่ (มาตราส่วน) หนึ่งต่อห้าหมื่น (1:50,000)

หมายความว่า ระยะ 2 เซนติเมตร ในแผนที่ คือ ระยะหนึ่งกิโลเมตร

ตารางสี่เหลี่ยมในแผนที่ขนาด 2 x 2 เซนติเมตร คือ พื้นที่หนึ่งตารางกิโลเมตร

เขาสร้างขึ้นจากภาพถ่ายทางอากาศ มีเส้นบอกพิกัดและระดับความสูงของพื้นที่จากระดับน้ำทะเลปานกลาง เป็นตัวเลขมีเครื่องหมายบวกข้างหน้า

ในพื้นที่สูงขึ้นเป็นภูเขา จะมีเส้นบอกระดับทุกยี่สิบเมตรที่ความสูงเปลี่ยนแปลง ฉะนั้น บริเวณภูเขาสูงชัน เส้นบอกระดับจะอยู่ติดกันดำพรืด เมื่อความลาดชันลดลง เส้นบอกระดับก็จะค่อยๆ ห่างออก

นายช่างชลประทานจะใช้แผนที่นี้ในการวางโครงการชลประทานเบื้องต้น โดยอ่านระดับความสูงของหุบเขา คำนวณพื้นที่รับนํ้าแล้วคูณด้วยตัวเลขฝนเฉลี่ย จะได้ปริมาณนํ้าเฉลี่ยต่อปี แล้วนำมาพิจารณาว่า ควรจะสร้างฝายหรืออ่างเก็บนํ้าตรงจุดใด ได้นํ้าประมาณเท่าใด ส่งไปช่วยพื้นที่เกษตรจำนวนกี่ไร่ ซึ่งทั้งหมดก็ต้องใช้เวลาพอสมควร

แผนที่ 1:50,000 ที่พระองค์ท่านทรงถือติดพระองค์นั้น ถ้าคลี่ออกเต็มที่ทุกคนจะแปลกใจ เพราะเป็นแผ่นที่ใหญ่มาก ครอบคลุมพื้นที่บริเวณกว้างใหญ่รอบๆ จุดที่เสด็จฯ ไป โดยพระองค์ท่านจะทรงนำแผนที่หลายแผ่นมาต่อกันด้วยพระองค์เอง และพระองค์เคยทรงสอนวิธีการพับให้เหลือขนาดที่ทรงพกพาได้สะดวก

การพับแผนที่แผ่นใหญ่ เพื่อให้คลี่มาดูจุดที่ต้องการได้ในทันที โดยไม่ต้องคลี่ทั้งแผ่นใหญ่เป็นเรื่องยากมาก แม้พระองค์ท่านจะเคยทรงสอน แต่ผมเชื่อว่า จนบัดนี้ยังไม่มีนายช่างชลประทานคนไหนทำได้

ในวันที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จฯ ไปทอดพระเนตรอ่างเก็บนํ้าบ้านศาลาปางสัก-1 โครงการป่าขุนแม่กวง กรมชลประทานถวายเลี้ยงพระกระยาหารค่ำแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ หลังจากเสวยพระกระยาหารเสร็จ กรมชลประทานจัดการแสดงถวาย จึงหรี่ไฟฟ้าให้สลัว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นำแผนที่ 1:50,000 มาวางบนโต๊ะเสวย ทรงหยิบดินสอกับไฟฉายเล็กๆ ที่ทรงเหน็บไว้ที่กระเป๋าฉลองพระองค์ มาทรงเปิดส่อง แผนที่ซึ่งทรงคลี่ออก เป็นแผนที่ภาคเหนือตั้งแต่เชียงราย แม่ฮ่องสอน เชียงใหม่ ลงมาจนถึงจังหวัดตาก อุทัยธานี
เพชรบุรี

ผมสังเกตเห็นเส้นบอกระดับความสูงของภูมิประเทศด้านทิศเหนือและตะวันตกของประเทศไทย เป็นเส้นติดกันจนดูดำมืด แสดงว่าเต็มไปด้วยภูเขาสูงผมใจคอไม่ค่อยดี ได้แต่ท่องคาถาประจำตัว “ห้ามเดา”

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงใช้ปลายดินสอชี้ไปในแผนที่ เริ่มตั้งแต่เชียงรายเหนือสุดไล่ลงมาทีละจังหวัด จนถึงจังหวัดเพชรบุรี “อธิบดี ลำห้วยนี้มีน้ำมาก ถ้าเรากั้นตรงจุดนี้จะได้น้ำถึง 20-30 ล้านลูกบาศก์เมตร ส่งนํ้าไปช่วยอำเภอนี้ได้ทั้งอำเภอ”

ผมมองไม่เห็นเส้นบอกลำห้วยด้วยซํ้าว่า น้ำ ไหลไปทางไหน

บางจุดก็มีพระราชดำรัสว่า “ลำห้วยนี้พื้นที่รับน้ำไม่มาก ควรสร้างเป็นฝาย ช่วยหมู่บ้านนี้ได้หลายหมู่บ้าน”

ผมฉงนจริงๆ ว่า พระองค์ทอดพระเนตรเห็นตัวเลขบอกระดับความสูงของภูมิประเทศได้อย่างไร

ในเมื่อตัวเลขเล็กๆ เบียดอยู่ในเส้นบอกระดับจะอยู่ติดกันดำพรืด แม้แต่ในตอนกลางวันก็ต้องเพ่งมองหาตัวเลขระดับ จึงจะนำมาคำนวณพื้นที่รับนํ้ากับปริมาณฝนเฉลี่ย เพื่อจะให้ได้ปริมาณนํ้าที่จะเก็บกักได้ และจะต้องพิจารณาด้วยว่า ตัวเขื่อนควรจะสูงเท่าใด จึงจะเหมาะสม ซึ่งทั้งหมดต้องใช้เวลา แต่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระปรีชาสามารถ เพียงทอดพระเนตรแผนที่ ก็ทรงสามารถวางโครงการกำหนดจุดที่ควรจะสร้างอ่าง สร้างฝายได้ในทันทีทันใด เป็นที่น่าอัศจรรย์

ผมกลับมาถามวิศวกรจากกองออกแบบ ว่าเป็นไปได้อย่างไร หลายคนลงความเห็นว่า เป็นไปได้สำหรับผู้เชี่ยวชาญด้านแผนที่ และใช้แผนที่ 1:50,000 จนเชี่ยวชาญ เพียงดูความถี่ความห่างของเส้นบอกระดับ ก็อาจจะมองแผนที่เป็นสามมิติ มองเห็นความสูงตํ่าของภูมิประเทศที่เป็นภูเขาหรือหุบเหว พระองค์ท่านจึงทรงสามารถทอดพระเนตรจุดเหมาะสมที่จะสร้างฝายหรืออ่าง แล้วทรงคำนวณปริมาณนํ้าที่เก็บกักนํ้าในพระราชหฤทัยได้ทันที

ค่ำคืนนั้น ผมตามพระองค์ท่านไม่ได้เลย งงเป็นไก่ตาแตก ได้แต่ “พระพุทธเจ้าข้า” ทั้งคืน

ผมคิดว่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวคงจะทรงทราบแล้วว่า อธิบดีคนใหม่นี้เป็นวิศวกรเครื่องกล ไม่รู้เรื่องวิชาการชลประทาน จึงมีพระเมตตา ไม่ทรงถามความเห็นของผมเลย คงมีพระราชประสงค์เพียงว่า ให้รับทราบถึงศักยภาพในการพัฒนาแหล่งน้ำของพื้นที่ต่างๆ เพื่อให้นายช่างหรือวิศวกรชลประทานที่เกี่ยวข้องได้พิจารณารายละเอียดต่อไป...”

2) กล้องถ่ายรูป

การลงพื้นที่ปฏิบัติงานใดๆ ก็ตาม หากมีการบันทึกภาพ เก็บรายละเอียด ก็จะได้ข้อมูลที่ครบถ้วน ไม่พลาด

ยิ่งหากเป็นผู้ที่มีความสามารถในทางศิลปะ ก็จะยิ่งมองเห็นรายละเอียดของชีวิต ตลอดจนความรู้สึกของคนที่ถูกถ่ายภาพ เกิดแรงพลังในการทำงานต่อไปอีก

ในหลวงทรงโปรดการถ่ายภาพ

ไม่ว่าพระองค์จะเสด็จฯ ไปทรงเยี่ยมราษฎรในพื้นถิ่นแดนใด ก็จะทรงมีกล้องถ่ายภาพติดพระองค์ไปด้วย

ทรงถ่ายภาพสถานที่ทุกแห่งเพื่อทรงเก็บไว้เป็นหลักฐานประกอบงานที่ได้ทรงปฏิบัติ

ทอดพระเนตรและใส่พระทัยในรายละเอียดของสถานที่และคนอย่างยิ่ง

ภาพถ่ายฝีพระหัตถ์เหล่านั้น ยังมีศิลปะในการจัดองค์ประกอบของภาพ และมุมมองที่เห็นรายละเอียดชีวิตและสถานที่เป้าหมายในการทรงงานของพระองค์ท่าน นั่นคือพสกนิกรคนไทย

สารส้ม