วันนี้เป็นวันแรม 13 ค่ำ เดือน 10 ปีชวด เหลือเวลาอีก 17 วัน ก็จะเป็นวันมหาปวารณาออกพรรษาแล้ว และหลังจากนั้นอีก 30 วันคือวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 12 ก็จะเป็นวันสำคัญมากที่สุดในพระพุทธศาสนา แต่มีผู้ให้ความสนใจและให้ความสำคัญน้อยมาก

นั่นคือเป็นวันที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอานาปานสติแก่พระสงฆ์สาวก ซึ่งเป็นผลจากการที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารภเรื่องนี้ตั้งแต่ช่วงวันอาสาฬหบูชา คือวันเพ็ญ เดือน 8 ว่าสี่เดือนนับจากนี้อันเป็นวันที่ดอกโกมุทบาน พระองค์จะแสดงอานาปานสติแก่ภิกษุทั้งหลาย

ดังนั้นในบรรดาพระธรรมคำสอนทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสสอน ทรงแสดงนั้นอานาปานสติเป็นพระธรรมคำสอนเดียวที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศล่วงหน้าเป็นระยะเวลานานถึง 4 เดือน

หรืออาจกล่าวได้ว่าเป็นพระธรรมคำสอนเดียวที่พระผู้มีพระภาคเจ้าใช้เวลาไตร่ตรองเรียบเรียงก่อนที่จะตรัสสอนยาวนานที่สุดคือ 4 เดือน รองลงมาก็คือธัมมจักกัปปวัตนสูตรที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงไตร่ตรองอยู่เพียงชั่วราตรีเดียว คือในวันขึ้น 14 ค่ำ ถึงวันขึ้น 15 ค่ำเดือน 8

และด้วยเหตุนี้อานาปานสติจึงเป็นพระธรรมคำสอนที่มีความเป็นระบบอย่างยิ่ง มีความเป็นระเบียบอย่างยิ่ง มีความต่อเนื่องเป็นขั้นเป็นตอนประณีตอย่างยิ่ง ไม่มีพระธรรมคำสอนใดตลอดโพธิกาลที่มีความบริบูรณ์เหมือนดังอานาปานสตินั้นเลย

อานาปานสติมีความสำคัญอย่างไร ก็ยังเป็นเรื่องที่ชาวพุทธยังมีความสนใจและมีความเข้าใจน้อยมาก ทั้งๆ ที่มีความสำคัญสูงสุดที่จะทำให้ปุถุชนสามารถบรรลุมรรคผลนิพพานได้โดยง่าย อย่างน้อยก็สัมผัสกับรสชาติพระธรรมและได้รับมรรคผลตามขั้นตอนของการปฏิบัติ

อานาปานสติแปลโดยความหมายสั้นๆ ได้ว่าคือการกำหนดสติไว้ที่ลมหายใจ เป็นพระธรรมคำสอนเกี่ยวกับการปฏิบัติเพื่อบรรลุมรรคผลนิพพานโดยตรงที่สุด แต่มีความครบถ้วนทั้งส่วนปริยัติ ปฏิบัติ ปฏิเวธ

ที่เป็นปริยัติคือเป็นพระธรรมคำสอนที่ทรงแสดงพื้นฐานที่สุด ง่ายที่สุด มีความเป็นลำดับจากความเป็นปกติในการดำรงชีวิตประจำวันอย่างเป็นขั้นเป็นตอนไปจนถึงบรรลุมรรคผลนิพพาน จึงเป็นพระสูตรที่มีความง่ายและชัดเจนที่สุดในเชิงปริยัติ ภาษาและถ้อยคำทั้งหมดง่ายต่อความเข้าใจ มีภาษาเทคนิคเพียงบางคำเท่านั้น ซึ่งสามารถอธิบายได้ไม่ยากนัก

ที่เป็นปฏิบัติก็คืออานาปานสตินั้นเป็นวิธีปฏิบัติอยู่ในตัว แสดงวิธีปฏิบัติตั้งแต่เริ่มต้นง่ายที่สุดที่มีแค่ลมหายใจอยู่กับตัวก็สามารถฝึกฝนปฏิบัติได้อย่างเป็นขั้นเป็นตอน ขอเพียงก้าวไปตามก้าวบันไดที่ทรงสอนไว้เท่านั้นก็จะรู้และปฏิบัติได้โดยง่ายไม่ขัดสน แม้มีอาการเมื่อยขบหรือมีสิ่งรบกวนในทางอารมณ์บ้าง การปฏิบัตินั้นก็จะบอกให้ทราบด้วยตนเองว่าล้วนเป็นมายาการที่สามารถก้าวผ่านไปได้ไม่ยากไม่ลำบากเลย

ที่สำคัญคือเป็นการปฏิบัติโดยตรงตั้งแต่ร่างกาย กายลม กายเนื้อ ไปจนถึงความรู้สึกต่างๆที่เกิดขึ้น และปฏิบัติลึกลงไป หยั่งลึกถึงสิ่งที่เรียกว่าจิต จากนั้นจิตที่มีความพร้อมสมบูรณ์เพราะเหตุการณ์ปฏิบัติสมบูรณ์พร้อมในการเจริญสัมมาสติก็สามารถก้าวไปสู้ขั้นปฏิบัติในการเจริญปัญญาเพื่อเข้าถึงความจริงตามความเป็นจริงได้ และเมื่อปัญญาเจริญแล้วก็จะก้าวถึงภาวะที่เป็นอิสระสูงสุด สลัดออกจากความยึดมั่นถือมั่นทั้งปวงหรือพระนิพพานนั่นเอง

จึงเป็นแบบแผนปฏิบัติทั้งในส่วนกาย ในส่วนสติ ในส่วนสมาธิ และในส่วนปัญญาที่ครบถ้วนสมบูรณ์พร้อมในคำสอนเดียวนี้

ที่เป็นปฏิเวธก็คือในท่ามกลางการปฏิบัตินั้นจะสามารถรับผลจากการปฏิบัติได้ทุกขั้นทุกตอน จากผลการปฏิบัติของแต่ละขั้นตอนนั้น เมื่อรับผลปฏิบัติในแต่ละขั้นตอนแจ่มแจ้งชัดเจนแล้วก็จะเป็นบาทฐานให้แก่การยกระดับการปฏิบัติให้ก้าวหน้ายิ่งขึ้น และรับผลการปฏิบัตินั้นแม้ในภาวะที่สลัดออกจากความยึดมั่นถือมั่น ถึงซึ่งความอิสระสูงสุดก็รับผลอันเป็นปฏิเวธจากการถึงภาวะเช่นนั้นได้

ดังนั้นพระสูตรเดียวนี้จึงบริบูรณ์และมีความชัดเจนเป็นระบบเท่ากับศึกษาพระไตรปิฎกทั้งหมด หรือเท่ากับการปฏิบัติตามพระไตรปิฎกทั้งหมด

ด้วยเหตุนี้อานาปานสติจึงมีความสำคัญต่อการศึกษา ต่อการปฏิบัติ และต่อการเข้าถึงซึ่งมรรคผลนิพพานในพระธรรมวินัยของพระตถาคตเจ้า จนอาจกล่าวได้ว่าศึกษาและปฏิบัติตามพระธรรมคำสอนเรื่องนี้แม้เพียงเรื่องเดียวก็สามารถบรรลุมรรคผลนิพพานได้

แล้วไฉนเล่าชาวพุทธจึงไม่ทุ่มเทศึกษาปฏิบัติและรับผลการปฏิบัติจากพระธรรมคำสอนในเรื่องนี้

พระตถาคตเจ้าเองทรงตรัสสรรเสริญอานาปานสติไว้เป็นอันมาก ดังที่ทรงตรัสว่าอานาปานสติที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมทำให้สติปัฏฐานสมบูรณ์ได้ สติปัฏฐานที่สมบูรณ์แล้วย่อมทำให้โพชฌงค์สมบูรณ์ได้ โพชฌงค์ที่สมบูรณ์แล้วย่อมทำให้สลัดออกจากความยึดมั่นถือมั่นทั้งปวงได้

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับรองว่าแม้พระองค์เองก็มีปกติสถิตอยู่ในอานาปานสติวิหาร ซึ่งหมายความว่าทรงเจริญอานาปานสติเป็นปกติ ทรงตรัสว่าเมื่อครั้งตรัสรู้ก็ทรงตรัสรู้ในอานาปานสติ เมื่อทรงดำรงอยู่ในแต่ละวันก็ทรงดำรงอยู่ในอานาปานสติและแม้ที่สุดเมื่อถึงกาลเสด็จดับขันธปรินิพพานก็เสด็จดับขันธ์ในอานาปานสตินั้น

วันนี้นำเรื่องอานาปานสติมาเกริ่นให้ฟังกันก่อน เพื่อเป็นที่ตั้งแห่งความใคร่รู้ ใคร่ศึกษาใคร่ปฏิบัติในเรื่องอานาปานสติซึ่งจะแสดงต่อไปโดยลำดับตามกาลอันควร