ข่าวการเลย์ออฟ (lay-off) พนักงานสถานีโทรทัศน์ช่อง 3 เมื่อสี่ห้าวันก่อน มิใช่เรื่องน่าประหลาดใจ สองสัปดาห์ที่แล้ว ก็มีข่าวสื่อยักษ์ใหญ่ระดับโลกอย่าง CNN และสำนักข่าว AP ประกาศเลิกจ้างพนักงานจำนวนมาก ด้วยเพราะความก้าวหน้าของเทคโนโลยีในปัจจุบัน ทำให้ใครก็สามารถสร้างและรายงานข่าวผ่านสำนักข่าวของตนเองได้...ด้วยทุนจำนวนน้อย

ย้อนไปเมื่อ 12 ปีก่อน นักข่าวกลุ่มหนึ่งจาก The New York Times, The Wall Street Journal, The Economist และ Bloomberg ได้ร่วมกันสร้างเว็บไซต์ข่าวชื่อ Quartz หรือ qz.com ที่รายงานข่าวจาก 115 ประเทศ ใน 19 ภาษา โดยใช้ผู้สื่อข่าวและทีมงานอีกเพียงไม่กี่คนเท่านั้นประจำอยู่ในประเทศต่างๆ ทั่วโลก รวมทั้งไทยด้วย

นักข่าวเหล่านี้ส่วนใหญ่เป็นนักศึกษาจบใหม่ มีประสบการณ์ทำข่าวสัก 1- 2 ปี กำลังต้องการเห็นโลกกว้างเพื่อเก็บเกี่ยวประสบการณ์ชีวิต เช่น บางคนอาสามาทำข่าวการรัฐประหารปี’57 ที่เมืองไทย โดยขอให้ Quartz จ่ายเพียงแค่ค่าที่พักแบบ guess house ราคาถูกแถวถนนข้าวสารพร้อมตั๋วสายการบินราคาประหยัดและค่าอาหารวันละ 100 ดอลลาร์ก็เพียงพอ หรือ บางคนอาสาไปรายงานข่าวความไม่สงบในตะวันออกกลางด้วยเงื่อนไขและงบประมาณเดียวกัน ขณะที่สำนักข่าวอย่าง CNN ถ้าเป็นเรื่องราวที่เกี่ยวกับอิสราเอลก็มักจะส่งผู้ประกาศรุ่นใหญ่อย่าง Anderson Cooper หรือ Wolf Blitzer ซึ่งมีค่าตัวสูงมากไปรายงานข่าวกันแบบสดๆ ที่เยรูซาเลม

ปี 2015 (๒๕๕๘) Quartz เปิดตัวแอปพลิเคชั่น – Atlas อันเป็นแพลตฟอร์มสำหรับอ่านข่าว ซึ่งอาจจะไม่ใช่เรื่องแปลกหรือใหม่ในตอนนี้ แต่ถ้าย้อนหลังไปเมื่อเกือบสิบปีก่อน ต้องถือเป็นนวัตกรรมในแขนงวิชานิเทศศาสตร์-วารสารศาสตร์และธุรกิจสื่อสารมวลชนที่ก้าวหน้ามาก

การทำงานและหน้าตาเจ้า Atlas ในตอนนั้น ก็คล้ายกับการแชตไลน์ในตอนนี้ ทันทีเข้าไปใช้งาน มันก็จะเริ่มต้นด้วยการสวัสดีทักทาย แล้วก็จะบอกว่าวันนี้มีข่าวอะไรที่น่าสนใจ ด้วยการไปสกัดข้อมูลจากข่าวพาดหัวของหนังสือพิมพ์มาสักฉบับหนึ่งก่อน ซึ่งถ้าเป็นเรื่องที่เราสนใจ เราก็จะพิมพ์บอกให้มันส่งรายละเอียดให้เราได้อ่านต่อไป หรือถ้าไม่สนใจ มันก็จะไปหาข่าวใหม่จากฉบับอื่นมานำเสนอแบบนี้ไปเรื่อยๆ จนกว่าเราจะพอใจ

ถ้าสิบปีที่แล้ว เว็บไซต์ข่าวสำนักเดียวทำได้ขนาดนี้ และด้วยเทคโนโลยีที่ก้าวกระโดดอย่างรวดเร็วในตอนนี้แล้ว...ลองจินตนาการดูครับว่า เจ้า Atlas จะมีความสามารถที่เพิ่มมากขึ้นอีกขนาดไหน

ปัจจุบันด้วยเทคโนโลยี AI และ การประมวลผลภาษาธรรมชาติ (Natural Language Processing : NLP) ทำให้โรบอท (robot) สามารถพูดคุยกับมนุษย์ได้อย่างเป็นธรรมชาติมาก ในอีกไม่นานเมื่อเราเปิดแอปพลิเคชั่นข่าวของสำนักข่าวในอนาคต ก็จะได้ยินเสียงเจ้าโรบอทกล่าวทักทายผู้ใช้ไม่ต่างจากผู้ประกาศข่าวคนโปรดของเราพร้อมกับเล่าข่าวให้ฟังว่า วันนี้มีข่าวอะไรที่น่าสนใจบ้างซึ่งตัวอย่างบทสนทนาระหว่างแชตบอทกับผู้ใช้ก็อาจจะออกมาประมาณนี้....

“สวัสดีครับ/ค่ะ คุณธิติ วันนี้มีข่าวที่น่าสนใจ ดังนี้...ทรัมป์ประกาศเก็บภาษีนำเข้าสินค้าจากจีน เม็กซิกันและแคนาดา, ราคาน้ำมันลงรับข่าวการหยุดยิงในตะวันออกกลาง และ ฯลฯ สำหรับข่าวในประเทศ ก็มีเรื่อง......ที่มติชนกำลังเกาะติดอยู่, ส่วนแนวหน้า วันนี้มีสกู๊ปเรื่อง..........ที่น่าสนใจ, แต่ถ้าเป็นข่าวอาชญากรรมของไทยรัฐ ก็มีเรื่อง.........., ส่วนบทความของป๋าเปลว วันนี้เขียนเรื่อง...... อยากจะให้อ่านข่าวไหนให้ฟังก่อนดี ครับ/ค่ะ” .... เจ้าแชตบอทบอกกับผม

“...โอเค งั้นอ่านสกู๊ปในแนวหน้าให้ฟังก่อน แล้วค่อยมาเล่าว่า Section Holiday Books ของ WSJ ฉบับสุดสัปดาห์ที่ผ่านมา แนะนำหนังสือเรื่องอะไรบ้าง”

“...ได้ครับ/ค่ะ ค่าอ่านสกู๊ป 20 บาท ส่วนค่าอ่าน section แนะนำหนังสือใหม่ 30 บาท”

และเมื่อเราใช้มันมากและบ่อยขึ้น เจ้าแชตบอทตัวนี้ก็จะเริ่มจดจำ เรียนรู้และพัฒนาตัวมันเองอย่างต่อเนื่องเพื่อเก็บรูปแบบการใช้ข้อมูลของเราจนรู้ได้ว่าสนใจข่าวประเภทใด ชอบอ่านสกู๊ปแบบไหน รสนิยมทางการเมืองเป็นอย่างไร

อย่างไรก็ตาม ในเรื่องท้ายสุดนี้อาจจะนำมาสู่พฤติกรรมการเสพข่าวการเมืองที่นักจิตวิทยาเรียกว่า confirmatory bias หรือ myside bias เพราะในทางจิตวิทยาแล้ว มนุษย์ล้วนมีพฤติกรรมโน้มเอียงที่จะเลือกรับ ฟังและดู ในสิ่งที่ตรงหรือสอดคล้องกับจริตหรือความคิด ความเห็นของตัวเองมากกว่า ซึ่งนักรัฐศาสตร์เรียกพฤติกรรมแบบเดียวกันนี้ว่า partisan bias

เพราะปัจจุบัน AI หรือ เจ้าแชตบอทเหล่านี้ยังไม่สามารถแยกแยะ ข้อเท็จ-จริง จากข้อมูลข่าวสารในโลกออนไลน์ได้ดีเพียงพอ และในยุคสมัยนี้ที่ใครต่อใครก็สามารถแสดงบทบาทการเป็นสื่อหรือเป็นนักข่าวได้ ดังนั้นย่อมเป็นเรื่องง่ายมากที่นักสร้างข่าวปลอมจะอาศัยความไม่รู้ของผู้คนเพื่อการสร้างข่าวปลอมหรือ Fake News ขึ้นมาด้วยการให้ข้อมูลแบบผิดๆ หรือไม่ครบถ้วน (misinformation) การบิดเบือนข้อมูล (disinformation) ไปจนถึงการปล่อยข่าวลือ (rumor) เพื่อผลประโยชน์ของพวกเขาต่อไป

อันนำไปสู่ ปรากฏการณ์ นายกฯอำพรางนักโทษทิพย์ วิทยานิพนธ์เก๊ กฎหมายฉ้อฉล วิญญูชนจอมปลอม หมอขี้โกง ทนายโจรคนหิวแสง เซเลบสร้างภาพ.....ที่เกิดขึ้นในบางสังคม

ทุกวันนี้ มีเว็บไซต์ข่าวปลอมอยู่เป็นจำนวนมากทั่วโลก โดยเฉพาะเรื่องเกี่ยวกับบุคคลมีชื่อเสียง ดารา นักร้องและเรื่องการเมือง อย่างไรก็ตาม บางเว็บก็เขียนเตือนผู้ใช้ไว้ชัดเจนว่า เนื้อหาในเว็บนี้ล้วนเป็นเรื่องไม่จริง แต่ถูกสร้างขึ้นมาด้วยวัตถุประสงค์เพื่อต้องการประชดประชันหรือเสียดสีทางการเมือง เช่น ทรัมป์ถูกเสนอชื่อเข้าชิงรางวัลโนเบิล สาขาสันติภาพ เพราะความกล้าหาญที่ออกมาปฏิเสธเรื่องการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (climate change) หรือ รองประธานาธิบดีกมลา แฮร์ริส เสียชีวิตจากอุบัติเหตุเฮลิคอปเตอร์ตก ในการปฏิบัติภารกิจลับ เพื่อนำผู้ลี้ภัยจำนวนมากเข้าสหรัฐ....ข่าวปลอมที่เสนอความจริงเฉพาะแต่เพียงบางด้านบางส่วน
เช่นนี้ บวกเข้ากับพฤติกรรม myside/partisan bias ก็จะนำไปสู่การสร้างความเข้าใจ จินตนาการหรือการคิดไปเองแบบผิดๆ ของผู้เสพต่อไป

อย่างไรก็ตาม ในยุคที่เทคโนโลยีกำลังพัฒนาอย่างก้าวกระโดด บริษัทเทคโนโลยียักษ์ใหญ่ต่างก็กำลังพัฒนา AI กันอย่างไม่หยุดยั้ง อันทำให้ต่อไปการวิเคราะห์ความสัมพันธ์ของชุดข้อมูลที่ซับซ้อนเพื่อนำไปสู่การสกัดข้อมูลเแยกแยะความแตกต่างระหว่าง ข่าวจริง กับ ข่าวปลอม ของ AI คงทำได้อย่างมีประสิทธิภาพ เช่น...

บางบริษัท ใช้วิธีนำข้อมูลที่สร้างขึ้นจาก AI ในรุ่นก่อนๆ มาพัฒนาการเรียนรู้ต่อยอดตัวเอง เป็นการสร้างไวยากรณ์ทางปัญญาแบบส่งทอดความรู้จากรุ่นพี่สู่รุ่นน้อง อันทำให้ AI รุ่นใหม่ที่ออกมามีความฉลาดมากขึ้นไปเรื่อยๆ

บางบริษัท ใช้วิธีสร้างระบบคิดของ AI ให้เหมือนมนุษย์ แก้ปัญหาได้เป็นขั้นเป็นตอน แยกแยะปัญหา แก้ไขไปทีละส่วน แทนที่จะมุ่งหาคำตอบทั้งหมดในครั้งเดียว ดังเช่น วิธีคิดแบบโยนิโสมนสิการของพุทธศาสนา

บางบริษัท ใช้วิธีทำให้ AI เข้าใจและทำงานในโลกความเป็นจริงได้ดีขึ้น เช่น การเรียนรู้จากสภาพแวดล้อม มองเห็นและเข้าใจสิ่งรอบตัว เพื่อตอบสนองสถานการณ์ต่างๆ ได้อย่างเหมาะสม

ครับ ในยุคที่เทคโนโลยีกำลังพัฒนาอย่างก้าวกระโดดเช่นนี้ การปลดพนักงานของสำนักข่าวต่างๆ ข้างต้น คงเป็นเพียงแค่จุดเริ่มต้นเท่านั้น....

ดร.ธิติ สุวรรณทัต