วันนี้ ๕ ธันวาคม เป็นวันคล้ายวันพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศรมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร(รัชกาลที่ ๙) เพื่อเป็นการสำนึกในพระหากรุณาธิคุณอันหาที่สุดมิได้ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๙ ที่มีต่อวงการนิติศาสตร์ไทย ผมขอนำเนื้อหาบางส่วนในบทความของท่านชวน หลีกภัย เรื่อง “สัจธรรมความจริงจากพระบรมราโชวาท” ที่เคยตีพิมพ์ในหนังสือ “สตมวาร สายธารนิติธรรม ตามรอยพ่อ” ของคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ดังนี้...

“...เมื่อย้อนกลับไปทบทวนพระบรมราโชวาทและพระราชดำรัสของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๙ ที่ทรงมีต่อนักกฎหมายและผู้มีตำแหน่งที่เกี่ยวข้องกับความรับชอบในบ้านเมืองจะเห็นว่า ทรงให้ความสำคัญกับเรื่องของความรอบรู้คู่กับความมีศีลธรรม ดังปรากฏในพระราชดำรัส เมื่อ พ.ศ. ๒๔๙๓ ที่พระราชทานแก่นักศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และทรง
ขอให้ยึดมั่นคุณธรรมโดยตั้งมั่นอยู่ในความซื่อสัตย์ สุจริต ถือเอาประโยชน์ส่วนรวมเป็นที่ตั้ง

โดยในปี พ.ศ. ๒๔๙๖ พระองค์มีพระราชดำรัสถึงนักกฎหมายและทนายความโดยตรง ทรงให้ใช้ความรู้ที่ได้จากมหาวิทยาลัยด้วยความซื่อสัตย์ สุจริต

ในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ทรงให้ความหมายของอุดมคติไว้ชัดเจน ดังข้อความที่ว่า “อุดมคติ นั้น ก็คือมโนภาพหรือความนึกคิดถึงความดีความงามอันเลอเลิศในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ซึ่งถ้าเป็นไปตามมโนภาพนั้นแล้ว ก็จะจัดว่าเป็นของที่ดีที่งามเลิศด้วยประการทั้งปวง กล่าวโดยทั่วไปมนุษย์เราย่อมปรารถนาจะประสบแต่สิ่งที่ดีงามเจริญตาเจริญใจ จึงควรจะได้มีอุดมคติด้วยกันทั้งนั้นแต่หากควรเป็นไปในทางไม่ก่อความเบียดเบียนแก่ผู้อื่น โดยเพ่งเล็งถึงประโยชน์สุขของผู้อื่นหรือส่วนรวมด้วยการเล็งผลดีหรืองามเลิศดังว่านี้ ถ้าหากเป็นไปเพียงแต่เพื่อประโยชน์สุขของตนเองเท่านั้นและเป็นการเบียดเบียนประโยชน์สุขของผู้อื่นแล้ว ก็จะกลายเป็นความเห็นแก่ตัว หาควรได้ชื่อว่าอุดมคติไม่”

แต่พระบรมราโชวาทที่สำคัญและสะท้อนปัญหาที่แท้จริงของการบังคับใช้กฎหมายของบ้านเมือง คือ พระบรมราโชวาทของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๙ ในวันที่ ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๑๘ ที่พระราชทานแก่ผู้สำเร็จการศึกษา ของสำนักอบรมศึกษากฎหมายแห่งเนติบัณฑิตสภาว่า

“เมื่อกฎหมายของเราดีอยู่แล้ว จุดใหญ่ที่สำคัญที่สุดในการธำรงรักษาความยุติธรรมในบ้านเมือง จึงได้แก่การสร้างนักกฎหมายที่ดี ที่จะสามารถวิเคราะห์ และใช้กฎหมายได้ตรงตามวัตถุประสงค์ ข้าพเจ้าจึงปรารถนาอย่างยิ่งที่จะให้ทุกคนสร้างตนให้เป็นนักกฎหมายที่ดีแท้ โดยฝึกตนให้มีความกล้าในอาชีพของนักกฎหมาย คือ กล้าที่จะปฏิบัติการไปตามความถูกต้องเที่ยงตรง ทั้งตามกฎหมายและศีลธรรม ไม่ปล่อยให้ภยาคติ คือ ความเอนเอียงไปด้วยความหวาดกลัวอิทธิพลต่างๆ เข้าครอบงำ สำหรับเป็นกำลังส่งให้ทำงานได้ด้วยความองอาจ มั่นใจและมุ่งมานะ อีกประการหนึ่งต้องฝึกให้มีความเคารพเชื่อมั่นในสัจธรรม คือ ความถูกต้องตามครรลองคลองธรรม และความเป็นจริงอย่างมั่นคง ไม่หวั่นไหวด้วยโลกธรรมไม่เห็นสิ่งอันอื่นใดยิ่งไปกว่าความจริง สำหรับป้องกันมิให้ความไม่ยุติธรรม และความทุจริตเกิดขึ้นได้”

พระบรมราโชวาทนี้ สะท้อนสัจธรรมความจริงอีกปัญหาหนึ่งของกระบวนการปกครองบ้านเมืองว่าแม้มีกฎหมายที่เหมาะสมทันสมัยจะใช้บังคับแล้วก็ยังไม่เพียงพอ แต่ยังจำเป็นต้องมีนักกฎหมายที่ดี และนักกฎหมายที่ว่าดีนั้น ทรงเห็นว่า ยังต้องดีแท้ด้วย คือ ดีเพียงความรู้ ความสามารถก็ยังไม่ดีแท้ เพราะดีแท้คือนักกฎหมายที่มีความกล้าที่ปฏิบัติการไปตามความถูกต้องเที่ยงตรงทั้งตามกฎหมายและศีลธรรมไม่ปล่อยให้ภยาคติคือความเอนเอียงไปด้วยความหวาดกลัวในอิทธิพลต่างๆ เข้าครอบงำ

น่าสังเกตว่า พระบรมราโชวาทที่พระราชทานแก่เนติบัณฑิตในปี พ.ศ. ๒๕๑๘ นั้น เป็นเวลาที่ทรงครองราชย์มาถึง ๓๐ ปีแล้วเป็นเวลานานที่ได้ทรงผ่าน และได้ทรงเห็นการกระทำของบุคคลของสถาบันต่างๆทั้งฝ่ายนิติบัญญัติ ฝ่ายบริหาร ฝ่ายตุลาการ บทบาทแต่ละองค์กรมีปัญหาอะไรกระทบต่อประเทศชาติบ้านเมืองและประชาชนหรือไม่ อย่างไร

และเป็นความจริงตลอดมา ดังที่พระองค์ได้ทรงมีพระบรมราโชวาทกับลูกเสือ ในวันชุมนุมว่า ผู้มีอำนาจที่ใช้กฎหมายในประเทศนี้มีทั้งคนดี และคนไม่ดี และพระบรมราโชวาทต่อเยาวชนลูกเสือในวันลูกเสือแห่งชาติ ปี พ.ศ. ๒๕๑๒ ว่า

“ต่อไปวันข้างหน้าลูกเสือจะเป็นคนสำคัญของชาติ คือจะเป็นผู้บริหารปกครองบ้านเมืองได้ ขอให้ลูกเสือทราบถึงสิ่งสำคัญในการปกครองไว้ว่า บ้านเมืองนั้นมีทั้งคนดีและคนไม่ดี ไม่มีใครจะทำให้ทุกคนเป็นคนดีได้ทั้งหมด การทำให้บ้านเมืองมีความปกติสุขเรียบร้อย จึงมิใช่การทำให้ทุกคนเป็นคนดีหากอยู่ที่การส่งเสริมให้คนดีได้ปกครองบ้านเมือง และควบคุมคนไม่ดีไม่ให้มีอำนาจ ไม่ให้ก่อความเดือดร้อนวุ่นวายได้”

เนื้อหาในบทความของท่านชวน หลีกภัยเป็นเพียงส่วนหนึ่งของพระบรมราโชวาทและพระราชดำรัสของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๙ ที่เกี่ยวกับกฎหมาย การใช้กฎหมาย และความยุติธรรม ซึ่งตลอดระยะเวลา ๗๐ ปีแห่งการครองราชย์ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๙ ได้ทรงมีพระราชดำรัสเกี่ยวกับเรื่องกฎหมายและความยุติธรรม ไว้เป็นจำนวนมาก โดยสำนักงานศาลยุติธรรมได้รวบรวมเป็นหนังสือชื่อ “ประมวลพระบรมราโชวาทและพระราชดำรัสของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พระราชทานแก่ผู้พิพากษาศาลยุติธรรม พุทธศักราช 2508-2546 “แนวทางการปฏิบัติงานและการดำรงตนของผู้พิพากษาศาลยุติธรรม”

พระบรมราโชวาทและพระราชดำรัสเกี่ยวกับกฎหมาย การใช้กฎหมาย หลักนิติรัฐนิติธรรมและความยุติธรรม ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๙ ได้เป็นหลักคิดสำคัญต่อวงการกฎหมายไทยจนถึงปัจจุบัน

ศาสตราจารรย์พิเศษ ดร.ปรีชา สุวรรณทัต