ท่ามกลางความตึงเครียดในตะวันออกกลางที่ทำให้การขนส่งน้ำมันโลกหยุดชะงัก ส่งผลให้ราคาน้ำมันปรับตัวสูงขึ้นทั้งในสหรัฐฯ ยุโรป และลุกลามมายังภูมิภาคเอเชีย รวมถึงประเทศไทย ราคาน้ำมันที่พุ่งสูงขึ้นในประเทศไทยช่วงนี้ไม่ได้เป็นเพียงตัวเลขหน้าปั๊มที่ทำให้ผู้บริโภคสะดุ้งทุกครั้งที่เติม แต่กำลังสะเทือนไปถึงค่าครองชีพโดยรวม ตั้งแต่ต้นทุนขนส่ง สินค้าอุปโภค-บริโภค ไปจนถึงค่าไฟฟ้าที่อาจขยับตามมาในระยะถัดไป

ทางออกระยะสั้นที่เร็วที่สุดที่ถูกพูดถึงเพื่อบรรเทาผลกระทบต่อประชาชน คือ “การลดภาษีสรรพสามิตน้ำมัน” ซึ่งแม้จะกระทบกับรายได้และสถานะการเงินของรัฐ แต่กระทรวงการคลังก็จำเป็นต้องพิจารณาปรับลดภาษีสรรพสามิตน้ำมัน โดยกรมสรรพสามิตได้จัดทำแบบจำลองเพื่อเสนอฝ่ายนโยบายแล้ว

สะท้อนให้เห็นชัดว่า “ภาษี” คือหนึ่งในเครื่องมือสำคัญที่นอกจากรัฐจะหยิบขึ้นมาใช้เพื่อควบคุมพฤติกรรมการบริโภคสินค้าที่ส่งผลเสียต่อสุขภาพและสิ่งแวดล้อม เช่น บุหรี่ แอลกอฮอล์ เครื่องดื่มที่มีน้ำตาล และน้ำมันแล้ว ยังสามารถใช้เพื่อสร้างรายได้ให้รัฐได้อีกด้วย

เมื่อรัฐต้องการรายได้ การเก็บภาษี “สินค้าบาป”เหล่านี้เป็นแหล่งที่การันตีรายได้ที่มั่นคงให้กับรัฐได้ แต่แนวคิดง่ายๆ ว่าเก็บภาษีให้สูงเพื่อจะได้สร้างรายได้มากขึ้น กลับไม่ได้เป็นเช่นนั้น เพราะภาษีที่สูงส่งผลให้ราคาสินค้าสูงตามไปด้วย และท้ายที่สุดผู้บริโภคก็จะหันไปหาสินค้าทดแทนหรือสินค้าผิดกฎหมายที่ไม่เสียภาษี

แนวทางของกองทุนการเงินระหว่างประเทศ หรือ International Monetary Fund จึงระบุว่า ภาษีสรรพสามิตควรถูกออกแบบให้สะท้อน “ระดับความเสี่ยงต่อสุขภาพ” ของสินค้ายกตัวอย่างเช่น สุรา ถูกเก็บภาษีในอัตราสูงกว่าเบียร์หรือไวน์ เพื่อสะท้อนถึงปริมาณแอลกอฮอล์ที่สูงกว่า หรือรถยนต์สันดาปที่มีเครื่องยนต์ขนาดใหญ่ถูกเก็บภาษีมากกว่ารถขนาดเล็กหรือรถไฟฟ้า

ภาษีที่อ้างอิงตามระดับความอันตรายยังถือเป็นส่วนหนึ่งของกลยุทธ์ระยะยาวที่รัฐจะช่วยส่งเสริมให้ผู้ผลิตหรือภาคเอกชนพัฒนาสินค้าของตนเองให้มีความปลอดภัยต่อสุขภาพและสิ่งแวดล้อมมากขึ้น เช่น การพัฒนาเบียร์ไม่มีแอลกอฮอล์

ประเด็นนี้ยิ่งมีความสำคัญในยุคที่สินค้าและพฤติกรรมการบริโภคมีความหลากหลายมากขึ้น แต่ยังคงเป็นความท้าทายสำหรับสินค้าในกลุ่มผลิตภัณฑ์นิโคติน เพราะแม้จะมีผลิตภัณฑ์รูปแบบใหม่ เช่น บุหรี่ไฟฟ้า บุหรี่แบบไม่เผาไหม้ซึ่งได้รับการยอมรับในหลายๆ ประเทศว่าเป็นสินค้าที่ช่วยลดการได้รับสารพิษของควันบุหรี่ให้กับผู้ใช้ได้ ผลิตภัณฑ์เหล่านี้กลับถูกแบนในหลายๆ ประเทศ จนทำให้เกิดผลลัพธ์ที่ไม่พึงประสงค์ เช่น คนยังสูบบุหรี่ต่อไป หรือหันไปหาบุหรี่ไฟฟ้าที่มีจำหน่ายทั่วไปตามช่องทางที่ผิดกฎหมาย

การนำสินค้ากลุ่มนี้ขึ้นมาบนดินทำให้ถูกกฎหมายเพื่อให้รัฐสามารถเก็บภาษีได้ จึงอาจจะเป็นแนวทางที่น่าสนใจในภาวะที่รัฐต้องการหารายได้เพิ่ม และยังเป็นโอกาสในการใช้ “ภาษี” มา
“ชี้นำพฤติกรรม” ผู้สูบบุหรี่ได้

ในระยะยาว หากประเทศไทยต้องการทั้งเศรษฐกิจที่แข็งแรงและประชาชนที่มีสุขภาพดีระบบภาษีจำเป็นต้องถูกปรับให้ทันต่อบริบทใหม่ไม่ว่าจะเป็นวิกฤตราคาพลังงาน หรือการเปลี่ยนแปลงของสินค้าในตลาด เพราะท้ายที่สุดแล้ว ภาษีไม่ใช่แค่เครื่องมือทางการคลัง แต่คือกลไกสำคัญในการกำหนดทิศทางของสังคมในอนาคต