ทุกเช้า คนไทยหลายคนมักเริ่มต้นวันด้วยการเปิดแอปเช็คค่าฝุ่นก่อนออกจากบ้าน เด็กเล็กต้องสวมหน้ากากไปโรงเรียน ผู้สูงอายุต้องหลีกเลี่ยงกิจกรรมกลางแจ้ง หลายคนเริ่มมีปัญหาเกี่ยวกับระบบทางเดินหายใจ ภูมิแพ้ หรือโรคเรื้อรังที่เกี่ยวข้องกับมลพิษทางอากาศมากขึ้นเรื่อยๆ แม้เราจะรู้ว่าฝุ่นวันนี้สูงแค่ไหน แต่สิ่งที่คนส่วนใหญ่ยังไม่รู้คือ ฝุ่นเหล่านั้นมาจากไหนกันแน่

เวลาพูดถึง PM2.5 หลายคนมักนึกถึงควันรถยนต์หรือการเผาในที่โล่ง แต่ในความเป็นจริง ภาคอุตสาหกรรมเองก็เป็นอีกหนึ่งต้นตอสำคัญของมลพิษทางอากาศในประเทศไทย โดยเฉพาะในพื้นที่กรุงเทพมหานครและปริมณฑล รวมถึงจังหวัดอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ อย่างสมุทรสาคร สมุทรปราการ ระยอง ชลบุรี หรือสระบุรี ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีโรงงานอุตสาหกรรมจำนวนมาก หลายแห่งใช้เชื้อเพลิงฟอสซิล ถ่านหิน หรือน้ำมันเตาในการผลิต และล้วนเป็นแหล่งกำเนิดของฝุ่น PM2.5 นั่นเอง

ผลกระทบของ PM2.5 ไม่ได้มีแค่เรื่องแสบตา แสบจมูก หรือหายใจไม่สะดวก เพราะฝุ่นขนาดเล็กเหล่านี้ สามารถส่งผลต่อร่างกายในระยะยาว ทั้งโรคทางเดินหายใจ โรคหัวใจ โรคหลอดเลือดสมอง รวมถึงโรคมะเร็ง และในขณะที่ประชาชนจำนวนมากต้องแบกรับค่ารักษาพยาบาล คุณภาพชีวิตที่ลดลง และความเสี่ยงด้านสุขภาพ คำถามสำคัญคือ ทำไมเราถึงยังไม่สามารถเข้าถึงข้อมูลได้เลยว่า โรงงานไหนกำลังปล่อยมลพิษอะไรออกมา ปล่อยมากแค่ไหน หรือส่งผลกระทบต่อพื้นที่ใดบ้าง

นี่จึงเป็นเหตุผลสำคัญว่าทำไมประเทศไทยควรมีกฎหมาย PRTR หรือPollutant Release and Transfer Register

PRTR คือกฎหมายที่กำหนดให้โรงงานอุตสาหกรรมต้องรายงานและเปิดเผยข้อมูลการปล่อยมลพิษต่อสาธารณะ ไม่ว่าจะเป็นการปล่อยสารลงสู่อากาศ น้ำ ดิน หรือการเคลื่อนย้ายของเสียอันตรายออกนอกโรงงาน

หัวใจสำคัญของกฎหมายนี้ คือแนวคิดเรื่อง สิทธิของประชาชนในการรับรู้ข้อมูลข่าวสาร (Community Right-to-Know) ซึ่งประชาชนควรมีสิทธิรับรู้ว่า สิ่งแวดล้อมรอบๆ ตัวเรากำลังเกิดอะไรขึ้น และใครเป็นคนสร้างผลกระทบเหล่านั้นต่อร่างกายของเรา เพราะเรื่องสุขภาพไม่ใช่เรื่องเล็กๆ ที่จะมองข้ามได้

ถ้าประเทศไทยมีกฎหมาย PRTR ที่ประชาชนเข้าถึงข้อมูลได้อย่างแท้จริง เราก็จะสามารถตรวจสอบได้ว่า โรงงานไหนปล่อยมลพิษอะไร ปล่อยออกมาปริมาณเท่าไหร่และปล่อยไปยังพื้นที่ไหน ขณะเดียวกัน ภาครัฐเองก็จะสามารถนำข้อมูลเหล่านี้ไปวิเคราะห์สาเหตุของปัญหา PM2.5 ได้แม่นยำมากขึ้น และนำไปสู่การออกนโยบายควบคุมมลพิษได้ตรงจุดกว่าเดิม

เพราะฉะนั้นปัญหาที่ประเทศไทยต้องเผชิญอยู่เลยไม่ใช่เรื่องแค่เรื่องฝุ่น PM2.5 เท่านั้น แต่มันสะท้อนถึงปัญหาเรื่องการเข้าถึงข้อมูลของประชาชน เพราะหากข้อมูลเกี่ยวกับการปล่อยมลพิษถูกปิดบังมากเท่าไหร่ ประชาชนก็ไม่สามารถตรวจสอบได้ว่า โรงงานไหนกำลังสร้างผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและมีการควบคุมตามกฎหมายอย่างจริงจังหรือไม่

ในหลายๆ ครั้ง หลายคนอาจจะมองว่าปัญหาคอร์รัปชันเป็นแค่ค่ารับเงินใต้โต๊ะ หรือการจ่ายส่วยเท่านั้น แต่ในความจริงแล้วปัญหาคอร์รัปชันเริ่มต้นจากการที่ประชาชนไม่สามารถเข้าถึงข้อมูลได้มากเพียงพอที่จะตรวจสอบความผิดปกติได้ เพราะยิ่งข้อมูลสำคัญถูกปิดไว้มากเท่าไร การตรวจสอบก็ยิ่งอ่อนแอลงเท่านั้น

ฉะนั้นหากประชาชนไม่รู้ว่าโรงงานไหนปล่อยสารอะไรออกมา ก็ไม่สามารถตั้งคำถามได้ว่า มีการปล่อยมลพิษเกินมาตรฐานหรือไม่ หน่วยงานรัฐมีการตรวจสอบอย่างจริงจังหรือเปล่า หรือมีใครบางกลุ่มได้รับอภิสิทธิ์เหนือกฎหมายหรือไม่

ผู้เขียนจึงมองว่ากฎหมาย PRPE ไม่ได้เป็นเพียงกฎหมายป้องกันสิ่งแวดล้อมเท่านั้น แต่ยังเป็นกฎหมายที่จะช่วยให้ประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมในการตรวจสอบความโปร่งใส ในการที่ให้ประชาชนสามารถเข้าถึงข้อมูล และมีส่วนร่วมในการตรวจสอบความผิดปกติต่างๆ ที่กระทบต่อชีวิตของตัวเอง

ที่ผ่านมา ภาคประชาสังคมและประชาชนจำนวนมากได้ร่วมกันผลักดัน “ร่าง พ.ร.บ. PRTR ภาคประชาชน”จนสามารถเข้าสู่การพิจารณาในสภาผู้แทนราษฎร และผ่านการพิจารณาในวาระแรกมาแล้ว แต่หลังการยุบสภา ร่างกฎหมายดังกล่าวกลับยังไม่ได้ถูกนำกลับเข้าสู่การพิจารณาอีกครั้ง ทั้งที่สถานการณ์ PM2.5 ยังคงส่งผลกระทบต่อประชาชนอย่างต่อเนื่องในทุกปี

ผู้เขียนหวังว่า หลังการเปิดสภาในครั้งนี้ กฎหมาย PRTR จะถูกหยิบยกกลับมาพิจารณาอีกครั้ง เพราะการแก้ปัญหา PM2.5 อย่างยั่งยืน ไม่สามารถอาศัยเพียงมาตรการระยะสั้นหรือการขอความร่วมมือเป็นครั้งคราว แต่จำเป็นต้องมีระบบข้อมูลที่โปร่งใส เพื่อให้ประชาชน ภาครัฐ และภาคอุตสาหกรรมร่วมกันแก้ปัญหาได้อย่างตรงจุด

ประเทศไทยอาจยังไม่สามารถทำให้ PM2.5 หายไปได้ในทันที แต่ประชาชนก็ควรมีสิทธิรู้ว่า อากาศที่เราหายใจอยู่ทุกวัน กำลังมีสารอะไรปะปนอยู่บ้าง และใครคือคนที่กำลังสร้างผลกระทบเหล่านั้นอยู่กันแน่

แหล่งอ้างอิง

1.https://web.facebook.com/share/r/1Crr1TrjEK/?mibextid=wwXIfr 

2.https://enlawfoundation.org/launch-thaiprtr-draftact/ 

3.https://www.thairath.co.th/scoop/infographic/2838517 

4.https://www.onep.go.th/5-%E0%B8%A1%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%84%E0%B8%A1-2567-%E0%B8%9D%E0%B8%B8%E0%B9%88%E0%B8%99-pm2-5-%E0%B9%80%E0%B8%82%E0%B8%A2%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B9%80%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%A9%E0%B8%90/ 

5.https://www.greenpeace.org/thailand/climate-airpollution-thaiprtr/ 

6.https://www.senate.go.th/view/386/News/%E0%B8%88%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%
97%E0%B8%A3%E0%B8%B2Law/358/TH-TH

ศศธร เอี่ยมสะอาด