ปัจจุบันประเทศไทยกำลังเผชิญกับความท้าทายด้านโครงสร้างประชากรและแรงงาน จากการที่ประเทศกำลังก้าวเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ ซึ่งทำให้จำนวนประชากรวัยแรงงานลดลง และมีอัตราการพึ่งพิงของผู้สูงอายุต่อประชากรวัยทำงานที่เพิ่มสูงขึ้น (สำนักงานสถิติแห่งชาติ, 2567) แต่กลับพบว่าค่าจ้างแรงงานไทยมีอัตราการเติบโตในระดับต่ำ โดยระหว่างปี 2560-2567 ประเทศไทยมีค่าจ้างแรงงานเฉลี่ยเพิ่มขึ้นเพียงร้อยละ 1.72 ต่อปี (ธนาคารแห่งประเทศไทย, 2568) สะท้อนให้เห็นว่ารายได้ของแรงงานไทยยังเพิ่มขึ้นไม่เพียงพอต่อค่าครองชีพและการสร้างความมั่นคงทางเศรษฐกิจในระยะยาว 

ขณะเดียวกัน ครัวเรือนไทยจำนวนมากยังเผชิญกับปัญหาค่าใช้จ่ายสูง ภาระหนี้สิน และมีอัตราการออมต่ำ ทำให้เกิดความเปราะบางทางเศรษฐกิจและขาดความสามารถในการรับมือกับวิกฤตต่างๆ เช่น ภาวะเศรษฐกิจถดถอยหรือการแพร่ระบาดของโรค ทำให้เมื่อเกิดวิกฤตขึ้นภาครัฐต้องใช้งบประมาณจำนวนมากในการเยียวยาและดูแลคุณภาพชีวิตของประชาชน ซึ่งอาจกลายเป็นภาระทางการคลังในระยะยาว 

จากสถานการณ์ที่เกิดขึ้นไม่เพียงส่งผลต่อคุณภาพชีวิตของประชาชนเท่านั้น แต่ยังส่งผลต่อศักยภาพในการเติบโตทางเศรษฐกิจของประเทศด้วย เนื่องจากเมื่อกำลังแรงงานลดลง แต่รายได้และผลิตภาพแรงงานกลับเพิ่มขึ้นอย่างจำกัด จึงทำให้ความสามารถในการแข่งขันทางเศรษฐกิจของประเทศลดลง และส่งผลต่อความสามารถในการจัดเก็บภาษีของภาครัฐด้วย 

เพื่อปลดล็อกปัญหาดังกล่าวสิ่งที่ควรพิจารณาคือ จะทำอย่างไรให้แรงงานมีรายได้ที่เพิ่มขึ้นเพียงพอสำหรับค่าใช้จ่ายในครัวเรือนและสามารถเก็บออมเผื่อสถานการณ์ฉุกเฉินในอนาคตได้ รวมถึงมีระดับรายได้ที่มีศักยภาพมากพอที่ภาครัฐจะสามารถจัดเก็บภาษีเพื่อใช้ในการพัฒนาประเทศต่อไปได้ 

จากงานศึกษาของ Çelik (2021) และ Dankyi et al. (2022) พบว่า การพัฒนาทุนมนุษย์เป็นปัจจัยสำคัญที่ส่งผลให้เกิดการพัฒนาระดับรายได้และการเติบโตทางเศรษฐกิจของประเทศ อีกทั้ง Kumar (2025) ยังพบว่าการพัฒนาด้านการศึกษาและการเข้าถึงโอกาสทางการศึกษาเป็นหนึ่งในเครื่องมือที่มีประสิทธิภาพมากที่สุดในการเพิ่มรายได้และยกระดับสวัสดิภาพของกลุ่มผู้มีรายได้น้อย  

ดังนั้น การพัฒนาทุนมนุษย์จึงกลายเป็นกลไกสำคัญในการยกระดับศักยภาพของประเทศ เพราะการเพิ่มทักษะ ความรู้ และผลิตภาพของแรงงาน ไม่เพียงช่วยเพิ่มรายได้และลดความเปราะบางทางเศรษฐกิจของประชาชนเท่านั้น แต่ยังสนับสนุนให้เกิดการเปลี่ยนผ่านของเศรษฐกิจไทยไปสู่อุตสาหกรรมที่ใช้เทคโนโลยีและนวัตกรรมซึ่งสามารถสร้างมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจได้มากขึ้น 

เมื่อประเทศมีแรงงานที่มีคุณภาพและทักษะสูงขึ้น เศรษฐกิจก็มีแนวโน้มเติบโตไปสู่อุตสาหกรรมและกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่สามารถสร้างรายได้และมูลค่าที่สูงขึ้น ส่งผลให้ประชาชนมีรายได้ต่อหัวเพิ่มขึ้น ภาครัฐสามารถจัดเก็บภาษีได้มากขึ้น และนำงบประมาณกลับมาพัฒนาคุณภาพชีวิตและสวัสดิการของประชาชนได้อย่างต่อเนื่อง จึงกล่าวได้ว่าการพัฒนาทุนมนุษย์ถือเป็นรากฐานสำคัญต่อการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมของประเทศอย่างยั่งยืน 

อย่างไรก็ตาม การพัฒนาทุนมนุษย์จะเกิดขึ้นได้อย่างมีประสิทธิภาพ จำเป็นต้องอาศัยหลัก “ธรรมาภิบาล” เพื่อให้การบริหารจัดการภาครัฐและการใช้จ่ายงบประมาณด้านการพัฒนาทุนมนุษย์เป็นไปอย่างโปร่งใส ตรวจสอบได้ มีประสิทธิภาพ เป็นธรรม และเปิดโอกาสให้ทุกภาคส่วนมีส่วนร่วมในการวางแผนและพัฒนา ตัวอย่างเช่น หากภาครัฐต้องการดำเนินโครงการพัฒนาทักษะแรงงานด้านดิจิทัล ควรเปิดรับฟังความคิดเห็นจากภาคธุรกิจ สถาบันการศึกษา และแรงงานในพื้นที่ เพื่อร่วมกันวิเคราะห์ว่าตลาดแรงงานต้องการทักษะใดมากที่สุด ก่อนนำข้อมูลไปออกแบบหลักสูตร กำหนดกลุ่มเป้าหมาย และวางแผนการใช้งบประมาณให้สอดคล้องกับความต้องการจริง 

เมื่อการบริหารจัดการของรัฐเป็นไปตามหลักธรรมาภิบาลงบประมาณด้านการศึกษาและการพัฒนาทักษะแรงงานย่อมถูกนำไปใช้อย่างมีประสิทธิภาพและตรงตามวัตถุประสงค์ เช่น เมื่อพบว่าภาคอุตสาหกรรมมีความต้องการแรงงานด้านการวิเคราะห์ข้อมูลและปัญญาประดิษฐ์ (AI) ภาครัฐสามารถจัดสรรงบประมาณเพื่อพัฒนาทักษะแรงงานในสาขาดังกล่าว พร้อมกำหนดหลักเกณฑ์การคัดเลือกผู้เข้าร่วมอย่างโปร่งใส และติดตามผลหลังการอบรมว่าผู้เข้าร่วมสามารถนำความรู้ไปใช้ในการทำงาน เพิ่มโอกาสหางาน หรือมีรายได้เพิ่มขึ้นหรือไม่เพื่อประเมินความคุ้มค่าและปรับปรุงโครงการในอนาคต 

ในทางกลับกัน หากขาดหลักธรรมาภิบาลก็อาจเปิดช่องให้เกิดการใช้งบประมาณที่ไม่มีประสิทธิภาพ การคอร์รัปชัน หรือระบบอุปถัมภ์ที่ทำให้โอกาสในการพัฒนาตกอยู่กับคนเพียงบางกลุ่ม เช่น สถานการณ์ที่ภาคธุรกิจและอุตสาหกรรมมีความต้องการแรงงานด้านดิจิทัล แต่หน่วยงานที่รับผิดชอบกลับจัดหลักสูตรที่ไม่สอดคล้องกับความต้องการของตลาดแรงงานเนื่องจากไม่ได้สำรวจความต้องการของภาคธุรกิจอย่างเหมาะสมหรือเลือกผู้อบรมจากความสัมพันธ์ส่วนตัวหรือผลประโยชน์ที่ได้ร่วมกันมากกว่าคุณภาพของหลักสูตร ส่งผลให้ผู้เข้าร่วมไม่ได้รับการพัฒนาทักษะสามารถนำใช้ในการทำงานจริง ขณะที่งบประมาณจำนวนมากถูกใช้ไปโดยไม่ก่อให้เกิดประโยชน์ต่อการพัฒนาทุนมนุษย์ และไม่เกิดความคุ้มค่าในการดำเนินโครงการ รวมถึงส่งผลเสียต่อการพัฒนาศักยภาพในการแข่งขันของตลาดแรงงาน 

นอกจากนี้ หลักธรรมาภิบาลยังมีบทบาทสำคัญในการสร้างความเชื่อมั่นให้กับภาคธุรกิจและนักลงทุน เนื่องจากนักลงทุนมักให้ความสำคัญกับประเทศที่มีกฎระเบียบชัดเจน ระบบราชการมีประสิทธิภาพ และมีการบังคับใช้กฎหมายอย่างเป็นธรรม ซึ่งช่วยลดต้นทุนและความเสี่ยงจากการคอร์รัปชันในการดำเนินธุรกิจ เมื่อประเทศมีธรรมาภิบาลที่ดีควบคู่กับแรงงานที่มีคุณภาพ ย่อมเอื้อต่อการลงทุน การจ้างงาน และการเติบโตทางเศรษฐกิจที่มั่นคงและยั่งยืนมากขึ้น 

ทั้งนี้ การพัฒนาทุนมนุษย์ไม่สามารถเกิดขึ้นได้จากการดำเนินการของภาครัฐเพียงฝ่ายเดียว แต่จำเป็นต้องอาศัยการมีส่วนร่วมของประชาชนและชุมชน ผ่านการมีส่วนร่วมตั้งแต่การออกแบบและเสนอความคิดเห็นต่อนโยบายการพัฒนา ไปจนถึงการติดตามตรวจสอบการใช้งบประมาณด้านการศึกษาและการพัฒนาทักษะแรงงานเพื่อให้การพัฒนาตอบโจทย์ความต้องการของประชาชนอย่างแท้จริง  

ในระดับชุมชน ประชาชนสามารถร่วมกันสร้างพื้นที่การเรียนรู้ พัฒนาทักษะอาชีพ และสนับสนุนการเรียนรู้ตลอดชีวิตเพราะการพัฒนาทุนมนุษย์ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงในห้องเรียน แต่เป็น
กระบวนการที่ต้องเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง และต้องปรับให้สอดคล้องกับบริบทของผู้เรียน ชุมชน และความต้องการของตลาดแรงงาน อีกทั้งการมีส่วนร่วมในลักษณะนี้ยังช่วยเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชนและเป็นช่องทางสำหรับพัฒนาทักษะของประชาชนในด้านการติดตาม ตรวจสอบ และการมีส่วนร่วมกับการดำเนินนโยบายสาธารณะของหน่วยงานภาครัฐในพื้นที่ 

การพัฒนาทุนมนุษย์จะเกิดขึ้นได้อย่างยั่งยืน ต้องอาศัยหลักธรรมาภิบาลเป็นรากฐานสำคัญในการบริหารจัดการทรัพยากร เพื่อให้เกิดความเป็นธรรมในการเข้าถึงโอกาสทางการศึกษา และเปิดพื้นที่ให้ประชาชนทุกคนมีส่วนร่วมในการกำหนดนโยบายที่จะนำมาปรับใช้ในพื้นที่หรือในประเทศร่วมกัน เพื่อให้การพัฒนาทุนมนุษย์เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพและประสิทธิผล และเมื่อประเทศประกอบด้วยประชาชนที่มีคุณภาพสูงและมีระบบการบริหารจัดการตามหลักธรรมาภิบาลที่เข้มแข็ง ย่อมสามารถรับมือกับความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมได้อย่างมั่นคงและยั่งยืน 

ที่มา: 

ธนาคารแห่งประเทศไทย. (2568). ค่าจ้างแรงงานเฉลี่ย จำแนกตามการศึกษา. 

https://app.bot.or.th/BTWS_STAT/statistics/BOTWEBSTAT.aspx?reportID=666&langu

สำนักงานสถิติแห่งชาติ. (2567). การสำรวจประชากรสูงอายุในประเทศไทย พ.ศ. 2567.

https://www.nso.go.th/nsoweb/storage/survey_detail/2025/20241209145003_27188.pdf 

Çelik, O. (2021). How human capital affects labor income share at the sectoral level?: Evidence

from the EU-13 countries and the UK. Journalof Economic Studies, 49(8), 1491–1501.

https://doi.org/10.1108/jes-02-2021-0072 

Dankyi, A. B., Abban, O. J., Yusheng, K., &Coulibaly, T. P. (2022). Human capital, foreign direct

investment, and economic growth: Evidence from ECOWAS in a decomposed income

level panel. Environmental Challenges, 9, 100602.

https://doi.org/10.1016/j.envc.2022.100602

Kumar, A. (2025). Human and physical capital: Welfare and income effects of government

spending. Journal of Macroeconomics, 87,

103737. https://doi.org/10.1016/j.jmacro.2025.103737

ศุภชัย เสถียรหมั่น