กระบวนการบริจาคอวัยวะและการปลูกถ่ายอวัยวะ เพื่อให้เป็นมาตรฐานสากล มีการกำกับดูแลให้ปลอดภัย คุณภาพ ดี มีมาตรฐาน ไม่ผิดจริยธรรม จัดสรรเป็นธรรม เสมอภาคโปร่งใสตรวจสอบได้ เหนือสิ่งอื่นใด ต้องไม่มีการซื้อขาย ข่มขู่ หลอกลวงทำร้ายร่างกาย (human/organ trafficking) องค์กรที่เกี่ยวข้องจึงได้ออกกฎเกณฑ์ ระเบียบ ข้อบังคับต่างๆ สำหรับกำกับดูแลกระบวนการบริจาคและปลูกถ่ายอวัยวะ ดังนี้

1.แพทยสภา ได้ออกข้อปฏิบัติเกณฑ์การวินิจฉัยสมองตายข้อบังคับของการบริจาคและการปลูกถ่ายอวัยวะจากทั้งผู้เสียชีวิตสมองตายและผู้ที่มีชีวิต และข้อบังคับให้แพทย์ที่จะทำการปลูกถ่ายอวัยวะได้ในโรงพยาบาลสมาชิกศูนย์รับบริจาคอวัยวะ สภากาชาดไทย

2.ศูนย์รับบริจาคอวัยวะ สภากาชาดไทย ได้ออกระเบียบเพื่อให้ครอบคลุมการทำงานทั้งด้านการบริจาคอวัยวะ เช่น แพทย์ผู้ทำผ่าตัดนำอวัยวะออกต้องลงทะเบียนไว้ที่ศูนย์รับบริจาคอวัยวะฯ การลงทะเบียน ผู้รอรับอวัยวะ เกณฑ์การจัดสรรอวัยวะ บทลงโทษ การช่วยเหลือค่าใช้จ่ายแก่โรงพยาบาลที่มีผู้บริจาค การให้ความช่วยเหลือทีมผ่าตัด การให้ความช่วยเหลือครอบครัวและญาติผู้บริจาค ฯลฯ

3.WHO Guiding Principles on Human Cell, Tissue and Organ Transplantation เมื่อ ค.ศ.2010 เพื่อปกป้อง แนะนำ ในการดูแลผู้บริจาค กระบวนการที่เกี่ยวข้องทั้งหมด และผู้ได้รับการปลูกถ่ายอวัยวะได้รับการดูแล ไม่มี conflict of interest ในการวินิจฉัยสมองตายการได้รับการยินยอมของญาติ ไม่มีการโฆษณาแต่รณรงค์การบริจาคได้ ไม่มีซื้อขายอวัยวะ ให้มีการปกป้องผู้ด้อยโอกาส การรับผิดชอบต่อการได้มาของอวัยวะ การปกป้องผู้บริจาค การจัดสรรอวัยวะเป็นธรรม การนำอวัยวะไปใช้ประโยชน์สูงสุด ผู้รับอวัยวะ ผลการปลูกถ่ายอวัยวะ คุณภาพความปลอดภัย โปร่งใส การรักษาความลับ และการติดตามผล เป็นต้น

4.The Declaration of Istanbul on Organ Trafficking and Transplant Tourism ในปี ค.ศ.2008 และ ค.ศ.2018 มีวัตถุประสงค์เพื่อดูแล living donor โดยเฉพาะการ follow up เนื่องจากในระยะหลัง มีการสำรวจพบทั้งที่ผู้บริจาคได้ผ่านการตรวจแล้ว แข็งแรง เหมาะสมเป็นผู้บริจาค ภายหลัง 5 ปี มีไข่ขาวในปัสสาวะ มีความดันโลหิตสูง และ 5% กลายเป็นผู้รอรับการปลูกถ่ายไต จึงมีข้อแนะนำให้ติดตามทุก 1 ปีอย่างน้อย 10 ปี นอกจากนี้ยังห้าม Transplant tourism และให้ระวัง การค้าขายอวัยวะ และ organ trafficking

การปลูกถ่ายอวัยวะ

การปลูกถ่ายอวัยวะครั้งแรกในประเทศไทย

• ไต มีนาคม พ.ศ.2515 โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์

• ตับ พฤศจิกายน พ.ศ.2530 โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์

• หัวใจ ธันวาคม พ.ศ.2530 โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์

• หัวใจ-ปอด ธันวาคม พ.ศ.2535 โรงพยาบาลราชวิถี

• ตับอ่อน ธันวาคม พ.ศ.2553 โรงพยาบาลศิริราช

• หัวใจ-ตับ-ไต ธันวาคม พ.ศ.2560 โรงพยาบาลศิริราช

• กระเพาะอาหาร ลำไส้เล็ก ตับอ่อน ตับ เมษายน พ.ศ.2564 :
โรงพยาบาลศิริราช

• หัวใจและตับ พ.ศ.2565 โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์

1.การปลูกถ่ายไต ปลูกถ่ายครั้งแรกในประเทศไทยที่โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ เมื่อเดือนมีนาคม พ.ศ.2515 ผู้บริจาคได้รับ อุบัติเหตุถึงแก่กรรม เป็นผู้ชายอายุ 23 ปี ผู้รับอวัยวะเป็นผู้หญิงอายุ 18 ปี ผลการผ่าตัดไตทำงานได้ทันที และดีมาก

2.การปลูกถ่ายตับ ปลูกถ่ายครั้งแรกในประเทศไทยที่โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ เมื่อเดือนพฤศจิกายน 2530 ผู้บริจาคเป็นผู้ป่วยเสียชีวิตจากสมองตาย ขณะนั้นยังไม่มีเกณฑ์การวินิจฉัยสมองตาย แต่อาศัยเกณฑ์การวินิจฉัยสมองตายของมหาวิทยาลัยฮาร์เวิร์ด สหรัฐอเมริกาและเป็นการผ่าตัด ณ โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย

3.การปลูกถ่ายหัวใจ ปลูกถ่ายหัวใจครั้งแรกในประเทศไทยและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ที่โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ เมื่อเดือนธันวาคม 2530 ปลูกถ่ายให้กับผู้ป่วยชาย อายุ 18 ปี ป่วยเป็นโรคกล้ามเนื้อหัวใจ พิการ ได้รับหัวใจจากผู้หญิงอายุ 46 ปี เสียชีวิตเพราะเส้นโลหิตในสมองแตก ผู้ปลูกถ่ายหัวใจรายนี้เพิ่งเสียชีวิตเมื่อปี พ.ศ.2566 อยู่ได้ 36 ปี

4.การปลูกถ่ายปอดข้างเดียว ปลูกถ่ายครั้งแรกในประเทศไทยที่โรงพยาบาลราชวิถี เมื่อ พ.ศ.2532

5.การปลูกถ่ายปอด 2 ข้าง ปลูกถ่ายครั้งแรกในประเทศไทยที่โรงพยาบาลราชวิถี เมื่อ พ.ศ.2535

6.การปลูกถ่ายหัวใจ ปอด พร้อมกัน ปลูกถ่ายครั้งแรกที่โรงพยาบาลราชวิถี เมื่อ พ.ศ.2535

7.การปลูกถ่ายไตข้ามหมู่เลือด (ABO Incompatible Kidney Transplant) ปลูกถ่ายสำเร็จครั้งแรกในประเทศไทยที่โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ เมื่อ พ.ศ 2551

8.การปลูกถ่ายตับอ่อน ปลูกถ่ายครั้งแรกในประเทศไทยที่โรงพยาบาลศิริราช เมื่อ พ.ศ.2553

9.การปลูกถ่ายตับข้ามหมู่เลือด (ABO Incompatible Pediatric Liver Transplant) ปลูกถ่ายครั้งแรก เมื่อ พ.ศ.2557
ในโรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ ปัจจุบันทำในเด็กอายุน้อยกว่า 15 เดือน
จำนวนทั้งสิ้น 17 ราย

10.การปลูกถ่าย 3 อวัยวะพร้อมกัน ได้แก่ หัวใจ ตับ ไต ปลูกถ่ายครั้งแรกในประเทศไทย ที่โรงพยาบาลศิริราช
เมื่อ พ.ศ.2560

11.การปลูกถ่าย 4 อวัยวะพร้อมกัน ได้แก่ กระเพาะอาหาร ลำไส้เล็ก ตับอ่อน ตับ ปลูกถ่ายครั้งแรกในประเทศไทยและเอเชียที่โรงพยาบาลศิริราช เมื่อ พ.ศ. 2564

12.การปลูกถ่ายหัวใจ ตับ พร้อมกัน ปลูกถ่ายครั้งแรกที่โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ เมื่อ พ.ศ.2565

นพ.พินิจ   กุลละวณิชย์