หลังจากรัฐบาลของหลวงพิบูลสงครามเข้าบริหารประเทศได้ประมาณ 8 เดือน ทางรัฐบาลได้นำเรื่องพระราชบัญญัติจัดตั้งสำนักงานธนาคารชาติไทยเสนอต่อสภาฯ ความคิดในการที่จะมีธนาคารกลางแห่งชาตินี้ไม่ใช่เพิ่งจะมาเกิดขึ้น หากได้มีความคิดนี้มาตั้งแต่นายสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์แล้วแต่ไม่เป็นที่ยุติ หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ปี 2475 ได้รับแนวทางนี้สืบต่อมา ดังปรากฏในร่างเค้าโครงการเศรษฐกิจของหลวงประดิษฐ์ฯที่มีข้อเสนอเกี่ยวกับการจัดตั้งธนาคารชาติ และเหมือนกับที่เคยเป็นมา คือยังมีเสียงคัดค้านอยู่จนผ่านจากรัฐบาลของพระยามโนปกรณ์นิติธาดามาเป็นรัฐบาลของพระยาพหลพลพยุหเสนา ในปี 2477 พระยาสุริยานุวัตรผู้รอบรู้เรื่องกิจการคลังได้ทำหนังสือถึง 2 ฉบับถึงพระยาพหลฯ นายกรัฐมนตรี ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2477 เพื่อเสนอให้มีการพิจารณาให้มีธนาคารกลางของประเทศที่เรียกว่าธนาคารชาติแห่งสยาม พระยาสุริยานุวัตรท่านนี้เป็นผู้ที่นายกรัฐมนตรีมีความสนิทสนมและไว้วางใจมาก แต่อย่างไรก็ตามเรื่องการตั้งชาติก็ยังไม่ได้รับการพิจารณาให้จัดตั้งในเวลานั้น จนเวลาได้ผ่านมาอีก 5 ปี ในสมัยรัฐบาลหลวงพิบูลสงครามจึงได้มีการเสนอเรื่องนี้ต่อสภาฯ ในวันที่ 29 กันยายน พ.ศ. 2482 โดยหลวงประดิษฐ์มนูธรรม รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังเป็นผู้เสนอ

“รัฐบาลขอเสนอ… เพื่อจัดตั้งสำนักงานธนาคารชาติขึ้นในกระทรวงการคลังและให้มีฐานะเป็นทบวงการเมือง เพื่อมีอำนาจหน้าที่ประกอบการอันเป็นกิจธุระของธนาคารกลางและเตรียมการที่จะจัดตั้งธนาคารชาติไทย เพื่อจัดระเบียบการเงินตรา และรักษาทุนสำรองไว้ให้เป็นหลักแห่งความมั่นคงในการเงิน และดำเนินวิธีเงินตราและเครดิตของประเทศ

ในการที่จะดำริให้มีธนาคารชาติไทยนั้น…เป็นกิจการอันใหญ่โตและจะต้องกระทำด้วยความระมัดระวัง และดำเนินการไปทีละขั้น เหตุฉะนั้นทางรัฐบาลจึงได้มีความประสงค์ในชั้นแรกนี้ บางทีจะจัดตั้งองค์การขึ้นให้เป็นทบวงการเมืองขึ้นอยู่ในกระทรวงการคลังเท่านั้น กิจการยังหาใช่เป็นธนาคารชาติ ซึ่งเป็นรูปบริษัทเหมือนดังกับในต่างประเทศไม่…จึงขอให้ท่านสมาชิกสภาฯ นี้ได้โปรดรับหลักการแห่งร่างพระราชบัญญัติฉบับนี้”

จึงเห็นได้ชัดว่าในวันนั้น เป็นการตั้งสำนักงานธนาคารชาติขึ้นเป็นขั้นต้นก่อน มิได้ตั้งเป็นธนาคารชาติอย่างที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน วันนั้นผู้ที่ลุกขึ้นให้ความเห็นที่สำคัญอีกท่านหนึ่งคือ

นายเขมชาติ บุณยรัตพันธ์ุ “… ธนาคารนี้เป็นการคล้ายๆกับการค้าขายโดยตรง ถึงแม้ไม่เป็นธนาคารชาติในบัดนี้ก็ตาม แต่ก็เป็นการเริ่มต้นการค้าไปในตัว ข้าพเจ้าคิดว่ารัฐบาลได้เคยเสนอพระราชบัญญัติกู้เงินต่างๆ เป็นจำนวนมากมาย ก็ทำไมรัฐบาลไม่มีนโยบายออกพระราชบัญญัติกู้เงินจากประชาชนหรือใครๆ ก็ตาม มาจัดเป็นทุนของธนาคารชาติเสียตั้งแต่บัดนี้…ดีกว่าที่จะเอาเงินคงคลังมาทำตามพระราชบัญญัตินี้”

หลวงประดิษฐ์จึงได้ชี้แจงว่า “…ความตั้งใจนั้นในเรื่องนี้ ก็เป็นการนำเอากำไรแห่งเงินทุนสำรองเงินตรา และดอกเบี้ยมาเป็นทุนของธนาคารนี้ ส่วนในข้อที่ว่าจะให้ไปกู้เงินจากเอกชน เห็นว่า…เราควรที่จะใช้เงินของรัฐบาลที่เรามีอยู่ หรือเงินที่เราจะใช้นี้ จะพยายามหาจากผลกำไรที่เราหามาได้ ไม่ใช่เอาจากเลือดเนื้อหรือภาษีอากรจากราษฎร”

ร่างกฎหมายได้ผ่านสภาฯเป็นพระราชบัญญัติชื่อ พระราชบัญญัติจัดตั้งสำนักงานธนาคารชาติไทย พุทธศักราช 2482 โดยตั้งสำนักงานธนาคารชาติไทยให้เริ่มดำเนินการได้เมื่อวันที่ 13 พฤษภาคม 2483 และมีพิธีเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2483 โดยมีที่ทำการอยู่ที่กรมบัญชีกลางในพระบรมมหาราชวัง บุคคลคนแรกที่เป็นรักษาการผู้อำนวยการ คือ พระยาทรงสุรรัชฎ์ อธิบดีกรมบัญชีกลางในขณะนั้น ช่วงเวลาประมาณ 75 ปีตั้งแต่วันนั้นมาจนถึงวันนี้ ธนาคารชาติของเราได้พัฒนามาอย่างต่อเนื่องจนเป็นองค์กรที่มีความเป็นอิสระจากรัฐบาลในการบริหารงาน

นรนิติ เศรษฐบุตร