ในอดีต...อย่างน้อยก็ในศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหงได้กล่าวไว้ว่า “ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว” ไม่ว่าศิลาจารึกนี้จะถูกสร้างขึ้นในสมัยใดก็ตาม แต่ก็เป็นข้อมูลยืนยันถึงความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรธรรมชาติได้ดี สมัยผมเป็นเด็กอาศัยอยู่ริมแม่น้ำท่าจีนก็ประจักษ์แก่ตาตัวเองมาแล้ว กุ้งก้ามกรามตัวโตๆหาไม่ยาก แค่ดำน้ำลงไปควานใต้ตอหรือซุ้มไม้ก็จับตัวขึ้นมาได้แล้ว ไม่มีเงินสักบาทก็ไม่อดตาย

                ตอนที่ผมเรียนอยู่ในชั้นประถมต้น (พ.ศ.2505 - 2508) ในหนังสือเรียนบอกว่าประเทศไทยมีป่าไม้ 75 เปอร์เซ็นต์ของประเทศ นอกจากนี้ก็ยังมีแม่น้ำ ห้วย หนอง คลอง บึง และแหล่งน้ำอื่นๆกระจายอยู่ทั่วประเทศ ล้วนแล้วแต่เป็นแหล่งอาหารธรรมชาติของผู้คนทั้งนั้น

                แต่ล่วงมาถึงยุคพัฒนาประเทศ นับแต่มีแผนพัฒนาเศรษฐกิจในปี 2504 เป็นต้นมา ทรัพยากรธรรมชาติก็ลดน้อยถอยลงอย่างน่าใจหาย ขณะที่พลเมืองเพิ่มขึ้นในอัตราเร่งแข่งกับการพัฒนาประเทศทางด้านวัตถุ

                ผลของการพัฒนาก็คือประเทศไทยเหลือป่าไม้แค่กระแบะมือ ห้วย หนอง คลอง บึงและแหล่งน้ำอื่นๆล้วนแต่ตื้นเขินเสียส่วนมาก บ้างก็เป็นแหล่งรองรับน้ำเน่า บ้างก็ถูกถมเพื่อการก่อสร้าง ส่งผลกระทบถึงทางเดินของน้ำตามธรรมชาติ น้ำจึงท่วมในปีที่มีน้ำมาก ส่วนในปีที่มีน้ำน้อยก็ใช้ประโยชน์ได้ไม่มากนัก

                แหล่งอาหารธรรมชาติก็แทบจะสูญสิ้นไปด้วย

                ผู้คนในท้องถิ่นจึงต้องพึ่งตลาด และระบบตลาด

                จะพึ่งตลาดได้ก็ต้องทำงานหาเงินไปซื้อของกินของใช้ในตลาด

                จะทำงานหาเงินก็ต้อง “ขาย” ความรู้ความสามารถหรือขายแรง

                ชีวิตเราทั้งหมดตั้งแต่เกิดจนตายจึงอยู่ในระบบตลาด

                เราเป็นทั้งสินค้าและผู้ซื้อสินค้า

                และดูเหมือนว่าเราจะไม่สามารถออกไปจากระบบตลาดได้

                เราต่างก็ดิ้นรนขวนขวายร่ำเรียน แก่งแย่งแข่งขันกันทำงานหาเงิน “ซื้อๆขายๆ” จนเราไม่สงสัยอะไรอีกต่อไปว่า “เกิดอะไรขึ้นกับชีวิตในชาติหนึ่งของเรา?”

                ซ้ำกลับยอมรับ “วิถีชีวิตและวิธีการดำเนินชีวิต” ในระบบตลาดราวกับว่ามันเป็น “ธรรมชาติ” ของชีวิต อย่างเดียวกับอวัยวะต่างๆที่ประกอบกันขึ้นเป็นร่างกายของเรา

                ในมุมมองของเศรษฐกิจ เราถูกขังอยู่ในคอกแห่งระบบตลาด

                ในมุมมองของคุณค่าแห่งชีวิต เราได้สูญเสียธรรมชาติของชีวิตไป

                ไม่ว่าจะในมุมมองไหน...เราต่างก็สูญเสียทรัพยกรธรรมชาติที่เคยอุดมสมบูรณ์ เราต่างก็สูญเสียการพึ่งพาตนเอง เราต่างก็สูญเสียศักยภาพที่จะดำเนินชีวิตอยู่อย่างปรกติตามธรรมชาติ รวมทั้งสูญเสียศักยภาพที่จะพัฒนาตนขึ้นสู่ความสมบูรณ์ของชีวิต

                ประการสำคัญ เราได้สูญเสียเวลาแห่งชีวิตไปกับการดิ้นรนขวนขวาย ไขว่คว้า แสวงหาวัตถุและเกียรติยศชื่อเสียงมาครอบครอง เพราะเราเชื่อมั่นว่ามันคือคุณค่าของชีวิต ทำให้ชีวิตเรามีความหมาย และได้รับการยกย่องสรรเสริญ หรือมีอำนาจเหนือคนอื่นๆ

                ถ้าเราเป็นปลา...ก็ไม่ใช่ปลาในท้องน้ำ หากแต่เป็นปลาในกระชัง

                ถ้าเราเป็นนก...ก็ไม่ใช่นกในท้องฟ้าและป่าดง หากแต่เป็นนกในกรง

                เราเป็นมนุษย์...ทว่าเป็นมนุษย์ที่ขังตัวเองไว้ในคอกแห่งระบบตลาด

                แม้เราจะสามารถเปิดประตูคอกได้ แต่เราก็ไม่ยอมเปิด เรากลัวที่จะก้าวออกไป และกลัวว่าจะมีสิ่งอื่นที่อันตรายจะเข้ามาในคอกอันคุ้นเคยของเรา ชั่วชีวิตเราจึงไม่ยอมออกไปไหน

                เรามีคาถาปกป้องและให้กำลังใจตัวเองอยู่แล้วว่า “สู้ต่อไป” !

                แล้วเราก็สู้ต่อไปจนเดี้ยง และชีวิตล้มหายตายจากไป

                ซากศพของเราก็ถูกเผาอยู่ในคอกแห่งระบบตลาด

                จิตวิญญาณเสรีของเราก็ไม่ได้โบบินไปไหน ยังวนเวียนอยู่ในคอกแห่งระบบตลาดเช่นกัน

                ผมเองก็ไม่สามารถออกจากคอกแห่งระบบตลาดไปได้ แต่การได้เห็น “คอกนามธรรม ” ก็ช่วยให้รู้จักทางหนีทีไล่ของมันได้ และมีเวลาได้อยู่กับความเป็นอิสระจากคอกนามธรรมนั้นได้บ้าง

                อย่างน้อยก็ได้รู้ว่าชีวิตตั้งแต่เกิดจนตายในระบบตลาด “เป็นแค่เกม” เท่านั้น และเป็นเกมที่จำใจเล่น

                ไม่หลงคิดว่ามันคือทั้งหมดของชีวิต หรือเป็นชีวิตเราทั้งหมด

                วิมล ไทรนิ่มนวล