หน้าร้อนปีนี้ อุณหภูมิสูงมาก ๆ จนกล่าวกันว่าเป็นเมษายนที่ร้อนระอุ ร้อนทั้งอากาศและบรรยากาศการสู้รบแถบตะวันออกกลาง ซึ่งส่งผลต่อประเทศไทยในเรื่องราคาพลังงานเชื้อเพลิง เห็นได้ว่าราคาน้ำมันปรับขึ้นตลอด แต่สำหรับคนที่เลี้ยงสัตว์เลี้ยงก็ต้องไม่ลืมการดูแลลดความร้อนให้สัตว์ด้วย หากปล่อยให้สัตว์ร้อนมาก ๆ จะเกิดภาวะฮีสโตรก หรือลมแดด

ประเทศไทยร้อนและชื้นมาก การที่ความชื้นสูงทำให้การระเหยน้ำในร่างกายลดลง ทำให้สัตว์หายใจหอบ (panting) เพราะไม่มีประสิทธิภาพเพียงพอในการระบายความร้อน สำหรับปัญหาของสุนัขในไทยคือเสี่ยงกับ heat stroke สูงมาก

ภาวะลมแดดในสุนัข หลายท่านอาจเคยได้ยินเรื่องเกี่ยวกับภาวะลมแดดในสุนัข วันนี้หมอจึงจะนำข้อมูลนี้มาคุยให้ฟังเพื่อให้ทุกท่านป้องกันภาวะลมแดดให้สัตว์เลี้ยง

ความหมายและกลไกการเกิดโรคภาวะลมแดด คือ ภาวะที่อุณหภูมิร่างกายของสุนัขสูงเกิน 40–41°C และระบบควบคุมอุณหภูมิ (thermoregulation) ของร่างกายล้มเหลว

ข้อควรทราบ

• สุนัขไม่มีต่อมเหงื่อทั่วร่างกายเหมือนคน

• ระบายความร้อนหลักผ่าน การหอบ (panting) และการระเหยของน้ำจากทางเดินหายใจ เมื่ออากาศ “ร้อนและชื้น ทำให้การระเหยน้ำลดลง จึงระบายความร้อนไม่ได้ ส่งผลให้อุณหภูมิสะสมในร่างกายสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว

หากอธิบายในแง่พยาธิสรีรวิทยา (Pathophysiology) แบบเข้าใจง่าย เมื่อร่างกายมีความร้อนมากเกินไป จะเกิดลูกโซ่ของความเสียหาย ทำให้ระบบไหลเวียนมีปัญหา ทำให้หลอดเลือดขยาย (vasodilation) ส่งผลให้เกิดความดันต่ำ (hypotension) เลือดจึงไปเลี้ยงอวัยวะลดลง ผลที่ตามมาจึงเกิดภาวะอวัยวะล้มเหลว (multiorgan failure) เช่น อวัยวะ และสมองขาดเลือด หรือเลือดไปเลี้ยงน้อย ทำให้เกิดภาวะชักหรือหมดสติได้

ส่วนที่ไตเมื่อเลือดไปเลี้ยงไตลดลง ก็มีโอกาสเกิดภาวะไตวาย และที่ตับเมื่อพบภาวะการไหลเวียนโลหิตลดลงทำให้ตับสูญเสียหน้าที่ตัวเอง เพราะตับทำหน้าที่สร้างสารช่วยการแข็งตัวของเลือด เมื่อเกิดภาวะอุณหภูมิร่างกายสูง การทำงานในอวัยวะส่วนนี้ก็จะเสียไปด้วย จึงพบภาวะเลือดออกผิดปกติ เป็นต้น

สาเหตุที่พบได้บ่อยมาจากปัจจัยสภาพแวดล้อมเมื่อมีอากาศร้อนจัด ความชื้นสูง อยู่ในพื้นที่อับ เช่น รถยนต์ ดังนั้นการที่สุนัขอยู่ในรถยนต์ อุณหภูมิสูงกว่า 50 องศาเซลเซียส เพียงไม่กี่นาที จะเกิดภาวะลมแดดได้อย่างเฉียบพลัน ซึ่งเป็นภาวะที่พบได้บ่อย และยังมีปัจจัยอื่นคือจากการมีกิจกรรมของสัตว์เลี้ยง เช่น ออกกำลังกายในอากาศร้อน วิ่งเล่นของเล่น วิ่งระยะไกลเวลาอากาศร้อนจัด และปัจจัยเสริม เช่น ไม่มีน้ำให้กินเพียงพอ ไม่มีที่หลบแดด หรือสุนัขไม่ชินกับภาวะอากาศร้อนจัด โดยในกลุ่มสุนัขพันธุ์หน้าสั้น ที่มีช่องทางเดินหายใจแคบ ทำให้ระบายความร้อนได้ไม่ดี ก็จึงเสี่ยงต่อเกิดภาวะลมแดดได้ง่ายเมื่อเทียบกับพันธุ์อื่น ๆ

โดยกลุ่มสุนัขพันธุ์หน้าสั้น (Brachycephalic breed) ได้แก่พันธุ์ Bulldog, French Bulldog, Pug, Shih Tzu และ Boston Terrier และอีกกลุ่มีคือกลุ่มสุนัขพันธุ์ขนหนา (Double coat) ได้แก่ Siberian Husky, Chow Chow และ Golden Retriever หรือสุนัขพันธุ์ใหญ่ (Large/Giant breed) ได้แก่ Saint Bernard และ Newfoundland

ปัจจัยที่มาจากการสร้างความร้อนจาก metabolism ปัจจัยในตัวสัตว์ เช่น สุนัขอ้วน โดยไขมันเป็นฉนวนความร้อน กลุ่มสุนัขแก่หรือลูกสุนัข สุนัขมีปัญหาโรคหัวใจ สุนัขมีปัญหาโรคทางเดินหายใจ และโรคของต่อมไร้ท่อ (ภาวะไทรอยด์ต่ำ)

อาการภาวะลมแดดที่พบได้ในสุนัขช่วงแรก ได้แก่ หอบเร็วและแรง น้ำลายไหล ตัวร้อน กระสับกระส่าย อาการระยะกลาง คือ อาเจียนหรือท้องเสีย เดินเซ อ่อนแรง เหงือกมีสีแดงจัด และช่วงระยะรุนแรง จะชักหรือหมดสติ

การปฐมพยาบาลเบื้องต้น ต้องเร่งลดอุณหภูมิร่างกายให้เร็ว แต่ต้องปลอดภัย โดยพาหรือย้ายสุนัขเข้าที่ร่มหรืออยู่ในห้องแอร์ ใช้น้ำอุณหภูมิปกติเช็ดตัว และบริเวณใบหู ท้อง เปิดพัดลมช่วยระบายความร้อน ให้ดื่มน้ำเย็น แต่ต้องให้ในขณะที่สุนัขยังรู้สึกตัวดี แล้วรับพาไปโรงพยาบาลสัตว์

สิ่งที่ห้ามทำเด็ดขาดคือ ห้ามใช้น้ำแข็ง น้ำเย็นเช็ดตัว เพราะจะทำให้หลอดเลือดหด การระบายความร้อนจะลดลง

โดยสรุป Heat stroke หรือภาวะลมแดดในสุนัขเป็นภาวะฉุกเฉินอันตรายถึงชีวิต เกิดจากอากาศร้อน และระบายความร้อนไม่ทัน โดยสุนัขพันธุ์หน้าสั้นเป็นพันธุ์ที่เสี่ยงมากที่สุด อาการเริ่มจากหอบไปจนถึงช็อก สามารถป้องกันได้ ด้วยการหลีกเลี่ยงให้อยู่ในที่ร้อนจัด เรามาช่วยกันดูแลสุขภาพสัตว์เลี้ยงด้วยกันครับ 

น.สพ. นนทษิต ชุติญาณวัฒน์

หน่วยกิจการพิเศษ โรงพยาบาลสัตว์มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ บางเขน